Gbígba Ojúṣe: Ìṣesí Tó Dákẹ́ Tó Ń Yí Ohun Gbogbo Padà

Nǹkan kan bàjẹ́. Iṣẹ́-àkànṣe kan yẹ̀. Ọ̀rọ̀-ìránṣẹ́ kan bọ́ sílẹ̀ búburú. Ètò kan tí ọkàn rẹ balẹ̀ lé túká níwájú àwọn ènìyàn tí èrò wọn ṣe pàtàkì sí ọ.

Ní àwọn ìṣẹ́jú-àáyá àkọ́kọ́, ọkàn rẹ máa ń wá ìtàn kan mú. Ó sábà máa ń wá ọ̀kan náà tó máa ń wá nígbà gbogbo. Bóyá ìtàn náà ni pé ẹlòmíràn ló ṣèké-àṣejù. Bóyá ó jẹ́ pé àkókò náà kò ṣeé ṣe, pé ìlànà iṣẹ́ náà kò yé kedere, pé ẹnì kejì ìbá ti mọ̀ dáradára. Nígbà mìíràn ìtàn náà máa ń yíjú sínú tó sì máa ń le koko: *dájúdájú èyí máa ṣẹlẹ̀, èyí máa ń ṣẹlẹ̀ sí mi nígbà gbogbo.* Àwọn ìtàn méjèèjì ní ohun kan tó jọ ara wọn. Wọ́n ń gbé àkà ìdarí sí ibì kan tí o kò lè kànsí.

Gbígba ojúṣe ni ìṣe ti wíwá ìbéèrè mìíràn mú dípò bẹ́ẹ̀. Kì í ṣe "ẹ̀bi ta ni èyí," bí kò ṣe "apá wo nínú èyí ni tèmi láti mira." Ó dún bí ohun kékeré. Ó ń yí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ gbogbo nǹkan tó ń tẹ̀lé padà, nítorí ohun tó ń ṣe sí ibi tí o ti rí agbára ìdarí rẹ.

Àkà ìdarí, àti ẹni tó dì í mú

Àwọn onímọ̀-ọpọlọ ti ṣe ìwádìí nípa èyí fún ọgọ́ta ọdún lábẹ́ orúkọ tó díẹ̀ nira: ibùdó-agbára-ìdarí (locus of control). Èrò náà, tí Julian Rotter kọ́kọ́ gbé kalẹ̀ ní àwọn ọdún 1960, ni pé ọ̀kọ̀ọ̀kan wa ń gbé ìgbàgbọ́ àdámọ́ kan nípa ìdí tí àwọn nǹkan fi ń ṣẹlẹ̀ sí wa. Àwọn tó ní ibùdó inú máa ń nímọ̀lára pé àwọn ìpinnu ara wọn ló ń pinnu àbájáde wọn. Àwọn tó ní ibùdó òde máa ń nímọ̀lára pé oríire, àwọn ẹlòmíràn, tàbí àwọn agbára tí wọn kò lè kànsí ni ó ń fún wọn ní àbájáde.

Ọ̀pọ̀ wa kì í ṣe ọ̀kan lásán tàbí èkejì lásán. A máa ń yọ́ káàkiri lójú ìlà náà gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ àti ipò náà ṣe rí. Ṣùgbọ́n ibi tí a bá sinmi sí lójú ìlà yẹn ṣe pàtàkì ju bí o ṣe rò lọ. Ọ̀pọ̀ ẹ̀wádún ìwádìí ti so ibùdó inú tó lágbára sí i mọ́ ìbójútó tó dára sí i, ìtẹramọ́ṣẹ́ tó pọ̀ sí i, àti ìwọ̀n ìsoríkọ́ àti àníyàn tó dín kù, nígbà tí ìtẹ̀sí sí òde tó pọ̀ sí i sì máa ń bá àìlágbára àti ìmọ̀lára dídúró-sójú-kan rìn. Ìwádìí ńlá kan rí i pé ìlànà náà wà lẹ́sẹẹsẹ tó sì bára mu: àwọn tó sọ pé àwọn kò ní àmì ìsoríkọ́ tàbí àníyàn kankan ní ìwọ̀n ibùdó-inú tó ga jù, àwọn tó ní àwọn àmì tó le jù sì ní ìwọ̀n ibùdó-òde tó ga jù.

Ó tọ́ láti ṣọ́ra níhìn-ín, nítorí pé ó rọrùn láti yí èyí padà di nǹkan tó lè ṣèpalára. Ibùdó-inú kì í ṣe ìgbàgbọ́ pé ẹ̀bi gbogbo nǹkan ni tìrẹ. Ọ̀pọ̀ nǹkan ló wà ní ti gidi lóde àkóso rẹ, dídibọ́n bíbẹ́ẹ̀ kọ́ sì jẹ́ irú ìdẹkùn tirẹ̀. Ẹ̀yà tó ní ìlera náà há mọ́ sí i ó sì lọ́wọ̀ọ̀ sí i. Ó jẹ́ ìgbàgbọ́ pé kódà nígbà tí ọ̀pọ̀ bá wà lóde àkóso rẹ, *díẹ̀* nínú rẹ̀ kò sí bẹ́ẹ̀, àti pé apá tí o lè fọwọ́ kàn tọ́ sí fífọwọ́kàn.

Fojú inú wo ìpàdé kan tó lọ búburú. Wọ́n bà ọ̀rọ̀ rẹ jẹ́, ìpinnu náà lọ ọ̀nà tí kò tọ́, o sì kúrò pẹ̀lú ìdààmú. Ìtúmọ̀ òde péye ó sì rẹ́wà: wọn kò fetí sílẹ̀, ohùn tó pariwo jù ló borí, a ti ṣètò ọ̀rọ̀ náà láti ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀. Gbogbo ọ̀rọ̀ rẹ̀ lè jẹ́ òtítọ́, síbẹ̀ ó ṣì fi ọ́ sílẹ̀ láìní nǹkankan láti ṣe. Ìtúmọ̀ inú kò sẹ́ èyíkéyìí nínú ìyẹn. Ó kàn fi ìlà kan sí i. Mo dúró títí dé òpin kí n tó sọ ọ̀rọ̀ mi. Mo lè fi ọ̀rọ̀-àtẹ̀lé tí n kò fi ránṣẹ́ ránṣẹ́. Nígbà mìíràn mo lè bá ẹni pàtàkì náà sọ̀rọ̀ kí yàrá náà tó kún. Kò sí ọ̀kan lára àwọn ìṣe wọ̀nyẹn tó ṣe àpérẹ́ àbájáde tó dára sí i. Gbogbo wọn jẹ́ tìrẹ, ìyẹn sì ni ìyàtọ̀ náà. Ìtàn òde ń ṣàlàyé ìdí tí o fi pàdánù. Ti inú ń gbé nǹkan kan fún ọ láti dán wò.

Ìgbàgbọ́ tóóró yẹn ni gbogbo ẹ̀rọ tó ń darí gbígba ojúṣe.

Ìdí tí ẹ̀bi-dídá fi dùn ún tó sì ń ná ni lọ́pọ̀

Ẹ̀bi-dídá ń fani-mọ́ra fún ìdí kan. Nígbà tí o bá fi ojúṣe lé ẹnì kan tàbí nǹkan mìíràn lọ́wọ́, o máa ń rí ìtura kíákíá. O ti bọ́ lọ́wọ́ rẹ̀. Àìnítùnú náà ti ní ilé, kì í sì í ṣe ìwọ.

Ìṣòro náà ni ohun tí ẹ̀bi-dídá ń ṣe sí àwọn àṣàyàn rẹ jẹ́ẹ́. Ní kété tí ìṣòro kan bá di ẹ̀bi ẹlòmíràn, kò sí ohun tí o lè ṣe àyàfi kí o dúró de kí wọ́n tún un ṣe. O ti sọ ara rẹ di èrò-àjò nínú ipò tìrẹ. Dídúró de, pàápàá dídúró de àwọn ènìyàn tí wọn kò lè yí padà láéláé, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé jù láti nímọ̀lára àìlágbára.

Ẹ̀yà kan wà tó máa ń dun ni pàápàá jù, èyí tó dojú kọ inú. Ẹ̀bi dídá ara ẹni lè díbọ́n bí gbígba ojúṣe, ṣùgbọ́n kì í sábà ṣe bẹ́ẹ̀. Gbígba ojúṣe tòótọ́ ń dojú kọ iwájú ó sì ṣeé ṣe: èyí ni tèmi, èyí ni ìgbésẹ̀ mi tó kàn. Ẹ̀bi-dídá-ara-ẹni ń dojú kọ ẹ̀yìn ó sì dúró sójú kan: èyí ni ẹ̀rí pé èmi ni ìṣòro náà. Ọ̀kan ṣí ìlẹ̀kùn. Èkejì tì í ó sì fi kọ́kọ́rọ́ sínú àpò. Bí o bá ṣàkíyèsí pé "gbígba ojúṣe" rẹ ń mú ìtìjú jáde nìkan tí kò sì mú ìgbésẹ̀ tó kàn jáde láé, àmì nìyẹn pé ó ti di nǹkan mìíràn.

Èyí ni dídarí ara rẹ kí ó tó jẹ́ dídarí ẹlòmíràn

Ó máa ń dán ni wò láti fi gbígba ojúṣe sábẹ́ ìmọ̀ràn ibi-iṣẹ́, irú ohun tí alábòójútó máa ń sọ nínú ìpàdé. Ẹ̀yà tó jinlẹ̀ sí i máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ́ ṣáájú ìyẹn, nínú bí o ṣe ń bójú tó ọ̀sán búburú tìrẹ.

Amy Edmondson, olùwádìí nípa àṣáájú tó ti lo iṣẹ́-ṣíṣe rẹ̀ láti kẹ́kọ̀ọ́ bí àwọn ẹgbẹ́ ṣe ń bójú tó àṣìṣe, ṣe ìyàtọ̀ kan tó wúlò fún ẹnì kan ṣoṣo gẹ́gẹ́ bí ó ṣe wúlò fún ilé-iṣẹ́. Ó ṣàpèjúwe ìṣírò-ojúṣe kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí ìjìyà, bí kò ṣe gẹ́gẹ́ bí irú gbígba-ojúṣe-ọkàn kan, ìfarajìn inú láti ṣe ohun tí o bá lè ṣe láti dé ìdiwọ̀n tí o bìkítà nípa rẹ̀ ní ti gidi. Òdìkejì ìyẹn kì í ṣe ìsinmi. Ó jẹ́ ìṣàǹkiri. Ó jẹ́ jíjẹ́ kí àwọn nǹkan ṣẹlẹ̀ sí ọ tí o sì ń pè é ní oríburúkú.

Edmondson ṣọ́ra láti ya èyí sọ́tọ̀ kúrò nínú àṣà ẹ̀bi-dídá. Nínú ọ̀kan lára àwọn àpẹẹrẹ rẹ̀ tó gbajúmọ̀ jù, ilé-ìwòsàn kan há mọ́ nínú ohun tí àwọn òṣìṣẹ́ rẹ̀ pè ní àbùkù ABC ti ìṣègùn: fẹ̀sùn, dá ẹ̀bi, ṣe àríwísí. Àwọn ènìyàn fi àṣìṣe wọn pamọ́ nítorí pé gbígbà pé o ṣàṣìṣe túmọ̀ sí pé wọ́n máa fàya. Aṣáájú tuntun kan yí òfin náà padà. O lè ròyìn ìṣòro kan láìbẹ̀rù pé wọ́n máa kọlù ọ́ fún ríròyìn rẹ̀, ní àkókò kan náà, àwọn ìdiwọ̀n sì dúró ga. Wọ́n ń bójú tó àṣìṣe gẹ́gẹ́ bí nǹkan tí ètò náà lè kọ́ ẹ̀kọ́ látinú rẹ̀ dípò nǹkan tí a gbọ́dọ̀ fìyà jẹ ẹnì kan fún. Ìròyìn pọ̀ sí i, bẹ́ẹ̀ sì ni ìdára iṣẹ́ náà.

Ẹ̀yà ti ara ẹni ti ẹ̀kọ́ yẹn ṣe kedere. O lè di ara rẹ mú sí ìdiwọ̀n gidi láìsọ gbogbo ìkọsẹ̀ di ẹ̀rí pé o ń kùnà. Ní ti gidi, o lè gbé àwọn ìdiwọ̀n gíga ró nìkan bí o kò bá ṣe bẹ́ẹ̀. Àwọn tó ń wo àṣìṣe kọ̀ọ̀kan bí àjálù máa ń dáwọ́ dídán nǹkan wò lẹ́yìn-ọ̀-rẹyìn, tàbí kí wọ́n dáwọ́ sísọ òtítọ́ nípa bí nǹkan ṣe ń lọ dúró, nígbà mìíràn kódà fún ara wọn. Gbígba ojúṣe tí a ṣe dáadáa jẹ́ olóòótọ́ ó sì dúró ṣinṣin ní àkókò kan náà. Ó ń sọ pé: ìyẹn kò lọ bí mo ṣe fẹ́, èyí ni apá tí mo jẹ́ ojúṣe fún, èyí ni ohun tí n óò ṣe lọ́nà mìíràn. Lẹ́yìn náà ó jẹ́ kí ìyókù lọ.

Bí o ṣe lè ṣe é láìlù ara rẹ

Gbígba ojúṣe jẹ́ iṣan, kì í ṣe ìwà-ẹ̀dá. O máa ń kọ́ ọ ní àwọn àkókò lásán, o sì máa ń kọ́ ọ jẹ́ẹ́. Àwọn ọ̀nà díẹ̀ láti bẹ̀rẹ̀:

• Ya ipò náà sí òkìtì méjì. Nígbà tí nǹkan bá yẹ̀, fa ẹ̀mí kí o sì pín in sí méjì: kí ni ó wà nínú àkóso mi ní ti gidi, kí sì ni kò sí. Ọ̀pọ̀ ìdàrúdàpọ̀ jẹ́ àdàpọ̀. Kì í ṣe láti gba gbogbo rẹ̀. Ó jẹ́ láti wá igun tó jẹ́ tìrẹ kí o sì fi agbára rẹ síbẹ̀ dípò lórí àwọn apá tí o kò lè ṣí.
• Ṣọ́ èdè rẹ fún ọ̀sẹ̀ kan. Ṣàkíyèsí bí o ṣe ń sọ nígbà tó pọ̀ pé "mo ní láti," "wọ́n mú mi ṣe é," "kò sí ohun tí mo lè ṣe." Nígbà mìíràn ó jẹ́ òtítọ́. Nígbà púpọ̀ ìṣesí ni. Gbìyànjú láti fi "mo yàn láti" rọ́pò kí o sì wo bí ó ṣe jókòó. Kódà nígbà tí àwọn àṣàyàn bá burú, pípè wọ́n ní tìrẹ ń gbé àkà ìdarí padà sí ọwọ́ rẹ.
• Ya àbámọ̀ sọ́tọ̀ kúrò nínú ẹ̀kọ́. Ó dára láti nímọ̀lára búburú pé nǹkan kan bàjẹ́. Jókòó pẹ̀lú ìyẹn fún ìṣẹ́jú kan, lẹ́yìn náà béèrè ìbéèrè tó wúlò sí i: kí ni n óò ṣe lọ́nà mìíràn nígbà mìíràn, ní pàtó. Àbámọ̀ tí o kò lè yí padà di ìgbésẹ̀ tó kàn jẹ́ ọgbẹ́ tí o ń tún ṣí síi.
• Jẹ́ kí àtúnṣe náà kéré kí ó sì jẹ́ gidi. Bí o bá jẹ ẹnì kan ní àforíjìn tàbí àtúnṣe, èyí tó rọrùn sàn ju èyí tó gún régé lọ. "Mo ṣàṣìṣe níbẹ̀, mo sì tọrọ àforíjì. Èyí ni bí n óò ṣe tún un ṣe." Kò sí àlàyé gígùn, kò sí ìpolongo fún ìdáríjì. Gbígba á mọ́ tónítóní kí o sì tẹ̀ síwájú ń kọ́ àwọn tó yí ọ ká pé àṣìṣe jẹ́ ohun tí a lè là kọjá, èyí sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tó lawọ́ jù tí o lè fi ṣàpẹẹrẹ.
• Fún ara rẹ ní oore-ọ̀fẹ́ kan náà tí wàá fún ọ̀rẹ́. O kì yóò sọ fún ẹni tí o nífẹ̀ẹ́ láé pé àbájáde búburú kan fi hàn pé òun jẹ́ ẹni tó kùnà. Ìdiwọ̀n tí o dì ara rẹ mú sí gbọ́dọ̀ ní ìtutù kan náà lábẹ́ rẹ̀. Ṣinṣin, kì í ṣe ìkà.

Kò sí ọ̀kan nínú ìwọ̀nyí tó béèrè pé kí o jẹ́ irú ẹni tó ti mọ ohun gbogbo tán. Ó kàn ń béèrè pé kí o máa yan ìbéèrè tó ń fi nǹkan sílẹ̀ fún ọ láti ṣe.

Ohun tó rọrùn láti pàdánù ni bí èyí ṣe ń pọ̀ sí i. Nígbàkúgbà tí o bá rí igun tìrẹ nínú ìṣòro kan tí o sì ṣiṣẹ́ lé e lórí, o máa ń kó ẹ̀rí kékeré kan jọ pé àwọn ìṣe rẹ ṣe pàtàkì. Ṣe bẹ́ẹ̀ ní ìgbà tó tó, ẹ̀rí náà sì dáwọ́ jíjẹ́ nǹkan tí o ní láti fi ọ̀rọ̀ yí ara rẹ padà sí. Ó di ọ̀nà tí o gbà ń rí ara rẹ láìdábòòrò, ìmọ̀lára inú tó dúró ṣinṣin pé o jẹ́ ẹni tó lè nípa lórí bí àwọn nǹkan ṣe ń lọ. Ìyẹn ni ìtẹ̀sí inú kan náà tí ìwádìí so mọ́ ìbójútó tó dára sí i àti ìwọ̀n àníyàn àti ìsoríkọ́ tó dín kù, kì í sì í ṣe ẹdùn-ọkàn tí oríire ṣe fún ọ láti ní. Ó jẹ́ àṣẹ́kù ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn àṣàyàn lásán láti kànsí àkà ìdarí. Àwọn tó yí ọ ká máa ń rí i lára kí wọ́n tó lè fún un lórúkọ. Wọ́n máa ń bẹ̀rẹ̀ sí í mú àwọn nǹkan líle wá bá ọ, kì í ṣe nítorí pé o máa ń tún wọn ṣe nígbà gbogbo, bí kò ṣe nítorí pé o kì í túká, o kì í sì í lọ wá ẹni láti dá ẹ̀bi lé. Ìyẹn ni ohun tí dídarí ara ẹni jẹ́ ní ti gidi, ìdí sì nìyí tó fi gbọ́dọ̀ jẹ́ èyí tí a kọ́ nínú ara rẹ kí ó tó wúlò fún ẹlòmíràn.

Nígbà tí gbígba ojúṣe kì í ṣe ìdáhùn

Ààlà gidi kan wà níhìn-ín, ó sì ṣe pàtàkì.

Bí o bá rí i pé o ń gba ojúṣe fún ohun gbogbo, títí kan àwọn nǹkan tí a ṣe sí ọ ní gbangba, ìyẹn kì í ṣe agbára. Lẹ́yìn àwọn ìrírí kan, pàápàá ìlòkulò, ìpalára, tàbí ìdààmú ẹ̀mí, ìtẹ̀sí láti dá ara rẹ lẹ́bi lè jinlẹ̀ gan-an tó sì dàbí òtítọ́. Bẹ́ẹ̀ kọ́. Àwọn nǹkan kan wà tí kì í ṣe tìrẹ ní ti gidi láti rù, kò sì sí iye "kí ni mo ìbá ti ṣe lọ́nà mìíràn" tó máa sọ wọ́n di bẹ́ẹ̀. Yíyà wọ̀nyẹn sọ́tọ̀ le, kì í sì í ṣe iṣẹ́ tí o ní láti ṣe nìkan.

Bákan náà ni fún ìmọ̀lára wúwo, dídúró-sójú-kan yẹn nígbà tí kò sí nǹkan tó dàbí ẹni tó wà nínú àkóso rẹ láìka bí o ṣe wò ó sí, nígbà tí gbígba ọjọ́ lásán kọjá gba gbogbo ohun tí o ní. Ipò pẹrẹsẹ, aláìlágbára yẹn lè jẹ́ àmì ìsoríkọ́ dípò ìṣòro pẹ̀lú èrò-inú rẹ, ó sì máa ń dáhùn sí àtìlẹ́yìn, kì í ṣe sí ìsapá tó le sí i fúnra rẹ. Dókítà tàbí oníṣègùn-ọpọlọ lè ràn ọ́ lọ́wọ́ láti ya ohun tó jẹ́ tìrẹ kúrò nínú èyí tí kì í ṣe tìrẹ, wọ́n sì lè ràn ọ́ lọ́wọ́ pẹ̀lú ẹrù náà lọ́nàkọnà. Wíwá irú ìrànwọ́ yẹn fúnra rẹ̀ jẹ́ ìṣe gbígba ojúṣe. Ó jẹ́ ìwọ tí o gbé ìgbésẹ̀ kan tó wà, èyí tí ó sábà jẹ́ gbogbo ohun tí gbígba ojúṣe ń béèrè láé.

Ìlérí tó dákẹ́ nínú gbogbo èyí ni pé o kì í sábà dúró-sójú-kan bí ìtàn tó burú jù nínú orí rẹ ṣe ń ta ku pé o rí. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé igun kan wà nínú ipò náà nígbà gbogbo tó ní orúkọ rẹ lára. Wá igun yẹn. Bẹ̀rẹ̀ níbẹ̀.

Àwọn Orísun

• Simply Psychology, Locus of Control Theory In Psychology: Internal vs External
• SSM - Population Health (PubMed Central), Locus of control, self-control, and health outcomes
• Amy C. Edmondson, Psychological Safety Does Not Equal "Anything Goes"
• Harvard Business Review, How a New Leader Broke Through a Culture of Accuse, Blame, and Criticize