Gbígbé Ìgbésẹ̀ Nígbà Tí Kò Sí Ẹni Mìíràn Tó Máa Ṣe É

Irú ìdákẹ́ pàtó kan wà tó ṣeé ṣe kí o ti nímọ̀lára rẹ̀. Ìpàdé kan tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ dárúkọ ìṣòro gidi kan tí kò sì sí ẹni tó dáhùn. Ìfọ̀rọ̀wérọ̀ ẹgbẹ́ kan tí ètò burúkú kan ń rọ́ lọ sí ìhà ìfọwọ́sí. Ẹgbẹ́ kan tí ẹnì kan ń rì bọ inú omi ní kedere tí gbogbo ènìyàn sì rí i. Ohun tó yẹ kí a ṣe ṣe kedere. Ohun tó dín kù ni ẹnikẹ́ni tó fẹ́ jẹ́ ẹni tó máa ṣe é.

Ọ̀pọ̀ wa ti wà ní ìhà méjèèjì ti ìdákẹ́ yẹn. A ti dúró de ẹlòmíràn láti sọ̀rọ̀, a sì ti jẹ́ ẹni tó sọ̀rọ̀ níkẹyìn. Àpilẹ̀kọ yìí jẹ́ nípa èkejì. Kì í ṣe àkọni-ṣíṣe, kàn ìṣe lásán, tó sábà máa ń ṣòro, ti wíwọ àyè kan nígbà tí o kò ní ipò tó sọ pé a gbà ọ́ láàyè.

Bí o bá tíì ṣiyèméjì ní ìṣẹ́jú yẹn tí o sì bá ara rẹ wí lẹ́yìn náà, kì í ṣe pé o kò lágbára. O ń pàdé nǹkan àtijọ́ tí a sì ti kẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ dáadáa nínú ìwà ènìyàn. Ó ṣèrànwọ́ láti mọ orúkọ rẹ̀.

Ìdí tí yàrá náà fi ń dákẹ́

Ní àwọn ọdún 1960, àwọn onímọ̀-ọkàn méjì, Bibb Latané àti John Darley, bẹ̀rẹ̀ sí í béèrè ìbéèrè kan tó dà bí èyí tó rọrùn ṣùgbọ́n tí kò rọrùn: nígbà tí nǹkan bá lọ àṣìṣe níwájú ẹgbẹ́ ènìyàn kan, ta ni ó máa gbé ìgbésẹ̀ gan-an?

Ohun tí wọ́n rí yà gbogbo ènìyàn lẹ́nu, títí kan àwọn fúnra wọn. Bí àwọn ènìyàn ṣe pọ̀ tó níbẹ̀, bẹ́ẹ̀ ni kò ṣeé ṣe kí ẹnì kan ṣoṣo nínú wọn gbé ìgbésẹ̀. Nínú ọ̀kan lára àwọn ìwádìí wọn, àwọn tó kópa gbọ́ ohun tí wọ́n gbàgbọ́ pé ẹnì kan ń ní ìkọ̀lù ààrùn. Nígbà tí ènìyàn bá rò pé òun nìkan ló lè gbọ́ ọ, ọ̀pọ̀ jù lọ lọ wá ìrànlọ́wọ́, ní kánkán pẹ̀lú. Nígbà tí wọ́n gbàgbọ́ pé yàrá kún fún àwọn ẹlòmíràn tí ó ń gbọ́ ohun kan náà, ó kéré púpọ̀ ni wọ́n gbéra, àwọn tó sì gbéra ló lo àkókò gígùn púpọ̀.

Àwọn olùwádìí ń pe èyí ní ipa-olùwòran (bystander effect), ẹ̀rọ tó wà lábẹ́ rẹ̀ sì ní orúkọ tó yẹ láti gbé kiri: ìtànkálẹ̀ ojúṣe. Nígbà tí a bá pín ojúṣe ká àwùjọ, ó máa ń tẹ́lẹ̀ fún ẹnì kọ̀ọ̀kan, títí gbogbo ènìyàn yóò fi máa rò ní ìdákẹ́rọ́rọ́ pé ẹlòmíràn ni yóò yanjú rẹ̀. Kò sí ẹni tó ní ọkàn líle. Gbogbo ènìyàn kàn ń dúró ni. Ìdúró náà fúnra rẹ̀ ló di ìṣòro.

Ìdajì kejì ti ipa náà tilẹ̀ jẹ́ ti ẹ̀dá ènìyàn jù. A máa ń wo àyíká láti mọ bí a ṣe lè hùwà. Bí gbogbo ẹlòmíràn bá dúró jẹ́ẹ́ tí wọ́n sì balẹ̀, a máa ka ìdákẹ́ yẹn sí àmì pé kò sí nǹkan tó burú, tàbí pé kí a gbé ìgbésẹ̀ á jẹ́ ohun àjèjì. Nítorí náà a máa fàsẹ́yìn. Ìfàsẹ́yìn wa sì di àmì fún ẹni tó tẹ̀lé láti fàsẹ́yìn pẹ̀lú. Gbogbo yàrá kan lè sọ ara rẹ̀ di aláìṣe-nǹkan láìsí ẹnì kan tí ó sọ ọ̀rọ̀ kan.

Èyí kì í ṣe nípa àwọn pàjáwìrì nìkan. Ó jẹ́ ìpàdé tí ìpinnu àṣìṣe kan ń kọjá láìsí ẹni tó tako rẹ̀. Iṣẹ́-akànṣe tí gbogbo ènìyàn ń rí àwọn àlàfo tí kò sí ẹni tó tọ́ka sí wọn. Òṣìṣẹ́ tuntun tó ń ní ìṣòro nígbà tí ọ̀pọ̀ àwọn ẹlẹgbẹ́ tó ní ìrírí ń wo ìhà mìíràn, ẹnì kọ̀ọ̀kan ń rò pé ẹnì kan tó súnmọ́ ipò náà yóò bi í léèrè.

Ohun tó ń fọ́ ìdìdì náà gan-an

Èyí ni apá tó yẹ kí ó yí bí o ṣe ń wo ara rẹ padà ní àwọn ìṣẹ́jú yẹn. Nínú ìwádìí kan náà, àfọ̀ṣẹ náà máa ń fọ́ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ tí ẹnì kan bá gbé ìgbésẹ̀. Ní gbàrà tí ẹnì kan ṣoṣo bá tẹ̀ síwájú, ìtànkálẹ̀ náà máa ń wó lulẹ̀, àwọn ẹlòmíràn a sì máa tẹ̀lé kánkán. Ohun tó le jù tí ó sì níyelórí jù ni jíjẹ́ ẹni àkọ́kọ́.

Ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ yẹn jẹ́ ìdarí, kódà nígbà tí kò sí ẹni tí yóò pè é bẹ́ẹ̀. Ìdarí ní ìtumọ̀ tó ṣe pàtàkì jù kò ní í ṣe púpọ̀ pẹ̀lú ipò tàbí àyè lórí àwòrán-àjọ. Ìwà ni. Ó jẹ́ ẹnikẹ́ni tó pinnu, ní ìṣẹ́jú tí ojúṣe ti di ṣíji-bò, láti kó o jọ kí ó sì sọ pé: èmi máa ṣe èyí.

Harvard Business Review ti sọ èyí ní gbangba, pé o kò gbọ́dọ̀ jẹ́ ọ̀gá kí o tó lè jẹ́ olórí, àti pé àwọn ènìyàn tó ń gbé ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ lórí àwọn nǹkan tí kì í ṣe ojúṣe wọn gan-an máa ń dàgbà sí i, wọ́n sì ń jèrè ìgbẹ́kẹ̀lé sí i, ju àwọn tó ń dúró kí wọ́n sọ fún wọn. Àwòrán-àjọ náà sábà máa ń bá a bọ̀ lẹ́yìn-ọ̀-rẹyìn. Agbára-ìdarí ni ó máa ń kọ́kọ́ dé, ó sì ń wá láti inú jíjẹ́ ẹni tó gbéra nígbà tí yàrá náà dì.

Kò sí ọ̀kan nínú ìyẹn tó béèrè pé kí o pariwo jù tàbí kí o ga jù ní ipò. Ó sábà máa ń dákẹ́ ju bẹ́ẹ̀ lọ. Ìbéèrè tó ṣe kedere. Ìpèsè tó rọrùn. Gbólóhùn kan tó dárúkọ ohun tí gbogbo ènìyàn ti ń yẹ̀ sílẹ̀.

Ìṣirò ìdákẹ́ ti lílọ àkọ́kọ́

Ó yẹ láti sọ òtítọ́ nípa ìdí tí gbígbé ìgbésẹ̀ fi máa ń dà bí ohun tó gbówó lórí ní ìṣẹ́jú náà, nítorí iye owó náà jẹ́ gidi, dídárúkọ rẹ̀ sì ń ṣèrànwọ́.

Lílọ àkọ́kọ́ túmọ̀ sí gbígba ohun tí àwọn olùwádìí ń pè ní ewu-àjọṣepọ̀, ewu àwùjọ kékeré ti dídà bí òmùgọ̀, oníjàkadì, tàbí aláṣìṣe níwájú àwọn ènìyàn. Ọ̀jọ̀gbọ́n Harvard, Amy Edmondson, kọ́ èyí tó pọ̀ nínú iṣẹ́ rẹ̀ lórí èyí. Ohun tó rí, ká àwọn ilé-ìwòsàn àti àwọn ilé-iṣẹ́ àti àwọn ẹgbẹ́ oríṣiríṣi, ni pé àwọn ènìyàn máa ń dákẹ́ kì í ṣe nítorí pé wọn kò rí ìṣòro náà bíkòṣe nítorí pé sísọ̀rọ̀ jáde máa ń dà bí ewu. Àṣìṣe náà lè bọ́ sí wọn lọ́rùn. Ìbéèrè náà lè dà bí àìnímọ̀. Wọ́n lè gbá ìpèsè náà tì.

Nígbà tí ẹgbẹ́ kan bá ní ìdáǹdè tó láti gba àwọn ewu kékeré yẹn, Edmondson ń pè é ní ìdáàbòbò-ọkàn (psychological safety), àwọn ẹgbẹ́ tó ní i sì máa ń mú àwọn ìṣòro ní kùtùkùtù, wọ́n ń kọ́ nǹkan kánkán, wọ́n sì ń ṣe àṣìṣe tó ṣeé dènà díẹ̀. Nígbà tí wọn kò bá ní i, àwọn ìṣòro náà kì í lọ. Wọ́n kàn máa ń wà láìsọ, èyí tó burú jù.

O kò sábà lè fún gbogbo ẹgbẹ́ rẹ ní ìdáàbòbò yẹn fúnra rẹ. Ṣùgbọ́n o lè ṣe àpẹẹrẹ rẹ̀. Nígbàkígbà tí o bá bi ìbéèrè tó ṣe kedere, tí o gbà pé o kò dá ọ lójú, tàbí tí o fún ni ní ìrànlọ́wọ́ láìbéèrè, o máa ń mú kí ó túbọ̀ dà bí ohun tó wọ́pọ̀ díẹ̀ fún ẹni tó tẹ̀lé láti ṣe bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́. Ohùn olóòótọ́ àkọ́kọ́ ń fún gbogbo ẹlòmíràn ní àyè. Àyè yẹn jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tó lawọ́ jù tí o lè fún ẹgbẹ́ kan, ó sì ń ná ọ ní ìnira lílọ àkọ́kọ́ nìkan.

Ìtàn tí o ń sọ fún ara rẹ ní àsìkò ìdúró

Àlàfo kan wà láàrin àkíyèsí pé nǹkan kan wà tó yẹ kí a ṣe àti gbígbéra gan-an, ọ̀pọ̀ nǹkan sì ń ṣẹlẹ̀ nínú àlàfo yẹn. Ó sábà máa ń jẹ́ ìṣẹ́jú-ààyá díẹ̀ péré, ó sì jẹ́ ibi tí ọ̀pọ̀ gbígbé-ìgbésẹ̀ ti ń kú.

Ní àwọn ìṣẹ́jú-ààyá yẹn, ọkàn rẹ máa ń wá àwọn ìdí láti jókòó sí ìbẹ̀, àwọn ìdí náà sì máa ń dún bí èyí tó bọ́gbọ́n mu. Ẹlòmíràn ni ó tọ́ sí i. Kì í ṣe ipò mi gan-an. Bóyá mo ń ka á lọ́nà tí kò tọ́. Wọ́n máa rò pé mo ń gbìyànjú láti gba ìdarí. Bí mo bá dúró díẹ̀, dájúdájú ẹnì kan tó súnmọ́ èyí yóò sọ̀rọ̀. Èrò kọ̀ọ̀kan jẹ́ àyè kékeré láti má ṣe nǹkan, tí a bá sì kó wọn jọ, wọ́n máa ń dà bí ọgbọ́n. Kàkà bẹ́ẹ̀, ìdìdì náà ló ń sọ̀rọ̀ lọ́pọ̀.

Ọgbọ́n tó wúlò ni láti kíyèsí ìdúró náà bí ó ṣe ń ṣẹlẹ̀ kí o sì kà á sí ìsọfúnni dípò àṣẹ. Nígbà tí o bá nímọ̀lára ìṣiyèméjì yẹn, ó sábà túmọ̀ sí pé o ti rí nǹkan kan tó yẹ láti fọ̀rọ̀ sọ̀rọ̀. Ìnira náà kì í ṣe àmì láti dúró. Ó jẹ́ àmì pé o dúró sí etí àlàfo gan-an tí gbogbo ẹlòmíràn náà ń wò. Dídárúkọ rẹ̀ fún ara rẹ ń ṣèrànwọ́: ìdákẹ́ náà nìyí, èmi sì nìyí tó ń dúró de ẹlòmíràn, gẹ́gẹ́ bí àwọn náà. Ìwọ̀nba àkíyèsí kékeré yẹn nígbà mìíràn ni gbogbo ohun tó ń gbà láti gbé ẹnu rẹ ṣáájú kí iyèméjì rẹ tó bá ọ.

Ó tún ṣèrànwọ́ láti rẹ ìlà náà sílẹ̀ nínú orí ara rẹ. O kò gbọ́dọ̀ tọ̀nà. O kò gbọ́dọ̀ yanjú rẹ̀. O kàn gbọ́dọ̀ jẹ́ ẹni tó kọ̀ láti jẹ́ kí ìdákẹ́ náà dúró. Ìbéèrè kà. Ìpèsè kà. "Ó ṣeé ṣe kí n ṣàṣìṣe, ṣùgbọ́n…" kà, ó sì sábà jẹ́ gbólóhùn ìbẹ̀rẹ̀ tó gbóyà jù tó wà.

Bí o ṣe lè jẹ́ ẹni tó gbéra

Èyí kì í ṣe nípa lílo agbára lórí gbogbo ènìyàn tàbí yíyan ara rẹ sí ipò aṣáájú. Ó jẹ́ nípa dídí àlàfo pàtó kan tí o lè rí tí àwọn ẹlòmíràn sì ń yí ká. Àwọn nǹkan díẹ̀ tí ó ń ṣèrànwọ́ ní tòótọ́.

1. Sọ ohun tí o rí, sókè àti láìdálẹ́bi. Ọ̀pọ̀ ìdìdì máa ń fọ́ pẹ̀lú gbólóhùn tó ṣe kedere kan ṣoṣo. "Ó dà bíi pé gbogbo wa ń retí pé ẹlòmíràn ni ó ni èyí." "Ṣé mo lè sọ ohun tí mo rò pé à ń fojú fò?" O kò fẹ̀sùn kan ẹnikẹ́ni. O ń sọ ohun àìsọ di ohun tó ṣeé sọ, èyí tó sábà jẹ́ gbogbo ohun tí yàrá tó dì nílò.
2. Gbé apá kékeré, gidi kan, kì í ṣe gbogbo òkè náà. O kò gbọ́dọ̀ tún ohun gbogbo ṣe kí o tó fọ́ àfọ̀ṣẹ náà. Fúnni ní nǹkan pàtó kan tí o máa ṣe. "Èmi máa kọ ẹ̀dà àkọ́kọ́ ní ọjọ́bọ̀." "Èmi máa bi í léèrè lẹ́yìn èyí." Pàtó àti kékeré ni ohun tó ń sọ èròǹgbà di ìṣípò, ó sì ń pe àwọn ẹlòmíràn láti gbé apá tó tẹ̀lé.
3. Fi ìbéèrè ṣáájú nígbà tí ìwọ kì í ṣe ọ̀mọ̀ràn. Gbígbé ìgbésẹ̀ kì í ṣe ẹ̀dà pé o ní àwọn ìdáhùn. Nígbà mìíràn ìgbésẹ̀ tó lágbára jù ni bíbi ìbéèrè tí kò sí ẹlòmíràn tí yóò bi. Ìfetísílẹ̀ dáadáa ṣe pàtàkì jù gan-an nígbà tí ìwọ kì í ṣe ẹni tó mọ ọ̀rọ̀ náà jù.
4. Dúró ṣinṣin, pàápàá bí ọ̀ràn bá le. Nígbà tí nǹkan bá le, àwọn ènìyàn máa ń wo ẹni tó dà bí ẹni tó balẹ̀ láìsí ìrònú. Rẹ ohùn rẹ sílẹ̀ dípò gbígbé e sókè. Wíwàníhìn-ín tó fẹsẹ̀ múlẹ̀ fúnra rẹ̀ jẹ́ irú ìdarí kan, ó sì ń mú kí ọ̀rọ̀ rẹ jásí dáadáa ju kánjúkánjú lọ.
5. Ṣàyẹ̀wò ète rẹ. Ìyàtọ̀ wà láàrin gbígbé ìgbésẹ̀ nítorí pé nǹkan kan wà tó yẹ kí a ṣe àti gbígbé ìgbésẹ̀ kí a lè rí ọ tí o ń ṣe é. Àwọn ènìyàn lè nímọ̀lára ìyàtọ̀ yẹn. Wọlé pẹ̀lú ìgbìyànjú tòótọ́ láti ṣèrànwọ́, kí o sì rò pé àwọn ẹlòmíràn náà bẹ́ẹ̀. Ó ń jẹ́ kí gbogbo ọ̀ràn náà mọ́.

Kíyèsí ohun tí kò sí lórí àkọsílẹ̀ yẹn. O kò nílò àyè, ipò, tàbí ìdánilójú pé o tọ̀nà. O nílò láti bìkítà tó láti gbéra, àti ìfẹ́-inú láti ní ìnira díẹ̀ fún ìṣẹ́jú-ààyá díẹ̀ nígbà tí o bá ń ṣe é.

Ìwúwo rẹ̀, àti ibi tí ààlà wà

Gbígbé ìgbésẹ̀ ní ìhà òkùnkùn rẹ̀, ó sì tọ́ láti dárúkọ rẹ̀.

Bí o bá di ẹni tó ń kún àlàfo nígbà gbogbo, o lè parí sí rírù gbogbo ẹgbẹ́ ní ìdákẹ́rọ́rọ́. Ìpilẹ̀ṣẹ̀ jẹ́ ọ̀làwọ́ títí di ìgbà tí ó bá yí padà sí jíjẹ́ ẹni tó ń ṣe ohun gbogbo nígbà tí gbogbo ẹlòmíràn ń dúró lọ. Àtúnṣe rẹ̀ kì í ṣe láti dẹ́kun gbígbé ìgbésẹ̀. Ó jẹ́ láti gbé ìgbésẹ̀ lọ́nà tó ń fa àwọn ẹlòmíràn wọlé dípò gbígbà wọ́n láàyè láti bọ́ lọ́wọ́. Dárúkọ àlàfo náà, gbé apá tìrẹ, lẹ́yìn náà fún ni ní apá tó tẹ̀lé pẹ̀lú orúkọ. "Mo ti ní ẹ̀dà àkọ́kọ́. Ṣé o lè gba àyẹ̀wò náà?" O ń darí. O kò gba á mọ́ ara.

Ààlà tó le jù kan sì wà tó yẹ láti mọ̀. Àwọn ipò kan tóbi ju ìbéèrè kan nínú ìpàdé tàbí ìpèsè láti ṣèrànwọ́ pẹ̀lú iṣẹ́-akànṣe kan. Bí o bá rí nǹkan kan tó tọ́ka sí ìpalára gidi, ẹnì kan tó wà nínú ewu, ìlòkulò, ẹni tó dà bí ẹni tó wà nínú ìṣòro ńlá, gbígbé ìgbésẹ̀ kò túmọ̀ sí yíyanjú rẹ̀ nìkan tàbí jíjẹ́ akọni. Ó túmọ̀ sí ríridájú pé ìrànlọ́wọ́ tó tọ́ dé ibẹ̀. Ìyẹn lè rọrùn bí sísọ fún ẹnì kan ṣoṣo tó lè ṣe nǹkan gan-an, pípe àwọn ènìyàn tí iṣẹ́ wọn ni, tàbí dídúró pẹ̀lú ẹnìkan títí tí ìrànlọ́wọ́ yóò fi dé. Lílọ àkọ́kọ́, ní àwọn ìṣẹ́jú yẹn, sábà kàn túmọ̀ sí kíkọ̀ láti rò pé ẹlòmíràn ti pè tẹ́lẹ̀.

Bákan náà ni ó rí fún ẹrù tó ń wà lé ọ. Jíjẹ́ ẹni tó dúró ṣinṣin, ẹni tó ń gbé ìgbésẹ̀, ẹni tí àwọn ẹlòmíràn ń gbáralé, jẹ́ iṣẹ́ gidi, ó sì lè rẹ̀ ọ́ sílẹ̀ bí àkókò ti ń lọ, pàápàá bí o bá ń ṣe é káàkiri lẹ́ẹ̀kan náà tí kò sì sí ẹni tó ń ṣe é fún ọ. Bí o bá kíyèsí pé ìwọ ni ẹni tó ń rù yàrá náà nígbà gbogbo tí o sì ṣọ̀wọ́n láti jẹ́ ẹni tí à ń rù, ìyẹn tọ́ láti fún ní àfiyèsí. Ìfọ̀kànbalẹ̀ tí o kò fi ìkankan rọ́pò máa ń tán. Sísọ ọ́ jáde pẹ̀lú ẹnì tó o gbẹ́kẹ̀lé, tàbí akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ bí ó bá wúwo, kì í ṣe àìlágbára. Ọ̀nà ni tí àwọn alágbára fi ń dúró ní alágbára.

Ṣùgbọ́n ní ọ̀pọ̀ ìgbà, èyí kéré ó sì rọrùn ju gbogbo ìyẹn lọ. Ó jẹ́ ẹnì kan, ní ìṣẹ́jú lásán kan, tó pinnu láti má dúró de ẹlòmíràn. Yàrá náà dákẹ́. Gbogbo ènìyàn ń wo àyíká. O sì wá mọ̀ pé ẹni tí gbogbo wọn ń dúró de náà lè jẹ́ ìwọ.

Àwọn Orísun

• Psychology Today, Bystander Effect
• Simply Psychology, Bystander Effect and Diffusion of Responsibility
• Harvard Business Publishing, Leading When You're Not "the Boss"
• Harvard Business Review, You Don't Need to Be "the Boss" to Be a Leader