Xàmmi Tàyyi bu Tar ci Ñeneen Laata Muy Leen Damm

Am na benn xeetu tooñ-sa-bopp bu di dal njiit su ku baax génnee buntu liggéey bi. Danga di baamtu ay weer yu mujj ba màndarga yi feeñ ci lewet. Tontu yu gàtt yi. Kamera bi bàyyi ubbiku. Liggéey bi doon ñëw ci jamono waaye ñàkk melokaanam. Musoo leen gis ndax dangaa topptoowul. Dan leen gis ndax tàyyi bu tar dafa neen, te ñi ko gën a am ñooy mujj a ko wax.

Bind bii mooy tëj aaw bi. Du ngir nga faj kenn (doo ko man, te waruloo ko def), waaye ngir nga xàmmi jafe-jafe bu jëkk ba nga mëna dimbali dëgg-dëgg, ba ndimbal di na fi ab waxtaan du ab bataaxalu bàyyi liggéey.

Lu tàyyi bu tar di dëgg

Baax na ñu wax ci lu wér, ndaxte "tàyyi bu tar" ñu koy jëfandikoo ci lépp, ba ci ab ayu-bés bu jafe ba ci jamono ju metti. Organisation Mondiale de la Santé (OMS) dafa ko wax bu wér ni feebar bu jóge ci tàngoor bu sax ci liggéey bu ñu saafaraul bu baax, te dafay feeñ ci ñatti yoon: tàyyi bu xóot, sori bu xel walla weddi liggéey bi bu di yokku, ak yég bu di ñëw ne doo jariñ dara ci liggéey. Ñatteel bi am na solo te ñu koy topptoo. Tàyyi bu tar duy tàyyi rekk. Mooy nit ki di ñàkk gëm ndànk ne coonoom am na njariñ.

Sicolog bi Christina Maslach, mi tabax lu ëpp ci gëstu bi ci ni ñuy natt tàyyi bu tar, dafay teg benn baat bu am solo. Tàyyi bu tar jafe-jafeu kurel la lu ëpp, duy ñàkk-mën bu nit. Dafay sax fu nit ñi amul cëslaay, walla ñàkk leeral, walla ñàkk gërëm, walla liggéey bu musul noppalu. Coppite bii dafay soppi li ngay wut. Doo wut nit ñu néew doole. Yaa ngi seetlu jawwu yi di sonnal nit ñu am doole.

Beneen li nekk ci kàdduy OMS mooy baat bii "sax." Tàyyi bu tar mooy mujju yoon wu gudd, du benn bés bu bon. Dafay yokku ndànk ci tàngoor bu ñu saafaraul, te loolu moo tax mu yomb a réer ci saa si te feeñ bu baax su weesoo. Ñatti yoon yi it dañuy ñëw ci seen yoon. Tàyyi mooy jëkk. Ba noppi weddi bi ñëw, saa su nit ki di aar boppam ci sori a jàppe. Yég bu ñàkk-njariñ mooy mujj. Su nga ko jàppee ci wàllu tàyyi, ci lu bare waxtaanu liggéey rekk la. Su àggee ci "lu tax may def lii," mën nga nekk ak nit ku dem genn-wàllu bunt bi. Jëkk duy yërmande rekk. Mooy diggante jafe-jafe bu ñu mën a faj ak nit ku nga ñàkk.

Màndarga yi ay coppite lañu, du ay xeet

Amul benn "jikko ju tàyyi bu tar." Li gën a am njariñ ngir top mooy coppite, diggante ni nit ki daan feeñ ak ni muy feeñ léegi. Ab gëstu ci njiitu liggéey bu ñu génne ci téere yu gëstu dafa gis ne njiit yi jàpp tàyyi bu tar ci njëlbéen dañu doon seetlu coppite yu mel noonu. Kenn dafa wax ne xàmmi na lu bon ci melokaanu bataaxalu benn liggéeykat: "tàng lool, du li mu doon."

Loolu mooy melokaanam. Tuuti, bu wér, yomb a firndeel su ñu ko jël benn benn. Seetal ay lëmm ci yii ci ay weer, du ay fan:

• Doole bu duy dellu. Du altine bu tàyyi, waaye ab woyof bu wéy ci ginnaaw week-end ak vacance.
• Coppiteu baat. Naaj bu soppiku gàtt. Muñ bu di gàttal. Moroom bu tàmm a jox di ne cell ci ndaje walla di gàtt ci bataaxal.
• Sori. Génn ci woote bu ñu manul war, lekk lëndëm, génn ci coppite yu ekib bi.
• Weddi fu am woon farlu. Bët yu jaxaan, "lu ci am njariñ," nit ku doon jàppale liggéey bi léegi di ci wàcce loxo.
• Wóolu bu di dellu ci ku tàmm a dëgër. Xoolu-xoolu yu réer, tàmbali yu yeex, yëf yu di reccu yu musul reccu.
• Yaram bi di denc. Metitu bopp bu bare, jafe-jafeu biir, fan yu feebar yu gën a bare, tàyyi bu muy tudde ci lewet.

Mayo Clinic dafa jox ñeenti laaj yu leer bu nit mën laaje boppam, te ñu mën a doon it ab list bu ndànk ngir li nga mën a gis ci keneen: Ndax weddi na walla di ñaawlu liggéey bi? Ndax dafay mel ni dafay wóddu boppam ngir dugg te jafe koo tàmbali? Ndax dafa mer walla ñàkk muñ ci nit ñi ko wër? Ndax dafa ñàkk doole ngir liggéey bu sax? Waaw ci ñu bare, bu di takku ci jamono, am na solo ci jël ko bu baax.

Béréb bu ñépp gisul

Fii mooy fiir bi. Danuy foog ne tàyyi bu tar dafay mel ni ku damm, kon dan seetlu ay musiba yu leer te bàyyi yi nëbbu ci kanam ñépp. Gëstub njiitu liggéey bi dafa gis ne nit ñi njiit yi gën a jaaxal ne ñu leen ñàkk ñooy ñi doon farlu, di yiw, te di jéem a mat. "Bu baax it, doo ko gis ci ñëw," benn njiit nangu na ko.

Xalaatal ku loolu di wone. Ki musul ne déedéet. Kiy jottali laata jamono. Kiy tontu ci 11eeru guddi te di ñaan baal ci yeexal bi. Liggéey bu réy ak farlu bu réy mën nañu toog ci kaw tàyyi bu tar bu tar, te mën-mën boobu bu koy nëbb mooy li tax ñàkk nit koobu di sonnal. Kon su sa xelu tàyyi bu tar doonee ki feeñal coonoom, yaatalal ko. Xoolal it sa nit ñu baax yi. Rawatina sa nit ñu baax yi.

Ñaar yeneen yëf ñooy nu gumba ci lewet. Bu jëkk mooy sopp nit. Danuy seet nit ñi nu jege ci lu néew, du lu bare, ndaxte dafay mel ni jaddu su nga laajee ab xarit. Ñaareel bi mooy sunu bopp di diis. Su ngay lakk, doo ngi dox ci néeg bi, doo ci biir, danga di gis sa nit ñi ci lu néew. Faj ñaar yépp benn la: defal seetsi ab aada bu ñu fas, du lu ngay def su xét-xét yi rekk di jib.

Xoolal jawwu yi, du nit ki rekk

Su tàyyi bu tar di jóge ci jawwu bu liggéey bi, kon màndarga bu jëkk bi gën a wóor ci lu bare du nit sax. Jamono la. Gëstub Maslach dafay jóg ci ay xeetu ñàkk-jub diggante nit ak liggéeyam yiy indi tàyyi bu tar, te mën ngaa seet ab palaas ci yii laata kenn di jeex. Su nga gisee ñaar walla ñatt di teg ci benn nit, jàppal ko ni artukaayu safara.

• Liggéey bu musul yeggu. Du diir bu bees, waaye melokaan bu sax bu lu-ëpp-mën, te amul ay ayu-bés yu dal ngir noppalu.
• Ñàkk cëslaay bu néew. Amul baat bu wér ci naka, kañ, walla ci yan yoon liggéey bi di dox. Jox nit njeextel te du ko jox naka la ci war doon, dafay yàq ci jamono.
• Gërëm bu réer. Coono ak njeextel yu baax yuy dee ci neen. Nit ñi mën nañu yóbbaale ab diis bu gudd su ñu ko gisee lu ëpp su ñu ko gisul.
• Bokk bu xàcc. Xuloo bu musul jub, ne cell, ab ekib bu bàyyi aar seen bopp.
• Ñàkk-yoon. Sopp nit, tànn yu leerul, yég ni sàrt yi dañuy soppiku ci ñeneen te ci ñeneen déedéet. Yëf yu néew ñoo gën a gaaw a sonnal nit ni yég ne po mi dañu ko réeral.
• Xuloo ci njariñ. Ñu lay laaj, ay yoon ak ay yoon, ngir def liggéey bu safaan li nit ki gëm ne jub la walla baax na.

Li am njariñ ci list bii mooy ne juróom-benn yépp nekk ci loxo njiit ci lu néew. Doo mën a jox nit muñ. Mën ngaa leeral benn jiitu, walla nga delloo tuuti sañ-sañ, walla nga gërëm te dëggu, walla nga defar ab yoon bu ñépp xam ne njubadi la. Su nga jaaxle ci benn nit, jaaral ëttam ci juróom-benn yii. Ci lu bare faj bi dëkk ci jawwu yi, du ci waxtaan bi.

Naka ngay ko yëkkati te bañ koo yokk

Seetlu mooy wàll bu yomb bi. Waxtaan mooy fu xalaat yu baax di réer, ci lu bare ci lewet.

Bul tàmbali ak tur bi. "Foog naa nga tàyyi na" dafay teg baat bu fajkat ci gémmiñu nit te ko woo mu aar boppam. Tàmbalil ak li nga gis dëgg-dëgg, ci lewet te bu wér.

Anam bu tàmm a dox

1. Tuddal coppite bi, du nit ki. "Gis naa nga mel ni ku tàyyi ay weer yii, te gën na ne cell ci sunu woote yi. Loolu du sa jikko." Seetlu, du faj.
2. Defal ko ci mbëggeel, ba noppi nga ne cell. "Damaa lay laaj ndax bëgg naa ko, du ndax am na lu bon ci sa liggéey." Ba noppi nga noppi. Bàyyil ab noppi bu yaatu ba tontu bu dëggu mën a ci dugg.
3. Laajal, bul teg. "Naka nga mel dëgg-dëgg ci lii lépp?" gën na "Danga mel ni ku tàng." Benn day ubbi buntu. Beneen day jox script.
4. Dégluwal li ci suuf. Tàyyi bu tar dafay am ay reen yu nga mëna def dara ci: liggéey bu manul mat, ñàkk jiitu bu leer, ñàkk baat, ñàkk gërëm. Yaa ngi jéem a gis levié bi, du yég bi rekk.
5. Toppal. Benn waxtaan bu neex bu du soppi dara mën na gën a bon ci ba doonul, ndaxte dafay jàngal nit ne wax ci kanam amul njariñ. Su nga wax ne dinga xool seen diis, xoolal seen diis.

Gëstu bi dafay teg beneen lu jafe a nax: njiit yu jaar ci tàyyi bu tar seen bopp ñoo gën a gaaw a ko xàmmi ci ñeneen te sos xeetu kaaraange bu nit ñi di nangu dëgg-dëgg seen coono. Soxlawoo dab benn miir ngir njiit bu baax fii. Waaye sa bopp di leeral ci mbugal, sa bëgg-bëgg ngir wax "diir bii sonnal na ma it," day tax mu gën a wóor ci nit ngir wax la dëgg.

Lu doon sa boppu, ak lu du sa boppu

Leeral sa bopp ci digganteek bi. Doo fajkatu kenn, te jéem a doon ko mën na leen ñaar yépp yàq. Sa liggéey mooy nga seetlu, dégluwal bu baax, ak soppi jawwu liggéey yi nga yilif. Faj bu dëgg mooy bosu ñi ci baax.

Kon su nit ki ubbee, mën ngaa jubbanti liggéey, defaraat jiitu yi, aar seen jamonoy noppalu dëgg-dëgg, delloo tuuti cëslaay ci naka ñuy liggéey. Li nga manul mooy faj tàyyi bu tar bu doktoor, dëddu, walla tiitaange, te waruloo ko jéem. Su nit ki waxee dëddu bu sax, tàyyi bu nelaw manul faj, walla dara lu la jaaxal ci kaaraangeem, sa yëngu mooy nga ko jubbal ci ndimbal bu dëggu ci lewet te bu wér, benn program bu ndimbal bu liggéeykat su nga ko am, seen doktoor, fajkatu xel, walla benn woote bu jamono bu tar la. Wax "lii dafa gën a réy li ma mën a dimbali, te bëgg naa wóoral ne dinga am ndimbal bu la jaadu" duy tebbi liggéey. Mooy lu gën a am njariñ bu nga mën a joxe.

Ñi jiite ñeneen ci diir yu jafe bu baax duñu ñi am radar bu mat. Ñooy ñi des bu jege ba seetlu, laaj benn laaj bu dëggu, ba noppi ñu def dara ak tontu bi. Mën ngaa doon nit koobu. Lu ci ëpp mooy nga topptoo nit ñi ci sa kanam, tuuti bu jiitu li mel ni mu soxlawul.

Cosaan

• Organisation Mondiale de la Santé, Tàyyi bu tar, benn "xew-xewu liggéey": International Classification of Diseases
• American Psychological Association, Christina Maslach: Ki jiitu gëstub tàyyi bu tar
• Mayo Clinic, Tàyyi bu tar ci liggéey: Naka ngay ko xàmmi te def lu ci war
• National Center for Biotechnology Information, Gis-gisu Njiitu Liggéey ak Seen Tontu su Liggéeykat yi Tàyyee