Đứng Ra Khi Không Ai Khác Chịu Làm

Có một kiểu im lặng đặc biệt mà bạn hẳn đã từng cảm nhận. Một cuộc họp nơi một vấn đề có thật vừa được gọi tên và chẳng ai đáp lời. Một nhóm chat nơi một kế hoạch tồi đang trôi dần về phía một lời đồng ý. Một đội nơi một người rõ ràng đang chới với và ai cũng thấy. Việc cần làm thì hiển nhiên. Cái thiếu là một người sẵn lòng làm người đứng ra làm nó.

Hầu hết chúng ta đã từng ở cả hai phía của sự im lặng đó. Chúng ta đã chờ một người khác lên tiếng, và chúng ta đã là người cuối cùng lên tiếng. Bài viết này nói về vế thứ hai. Không phải sự anh hùng, chỉ là hành động bình thường, thường gây khó chịu khi bước vào một khoảng trống mà bạn không có chức danh nào cho phép bạn làm vậy.

Nếu bạn từng do dự trong khoảnh khắc đó rồi sau đó tự trách mình, bạn không hề yếu đuối. Bạn đang va vào một điều gì đó cổ xưa và được nghiên cứu kỹ trong hành vi con người. Biết tên của nó sẽ giúp ích.

Vì sao căn phòng lặng đi

Vào những năm 1960, hai nhà tâm lý học, Bibb Latané và John Darley, bắt đầu đặt một câu hỏi nghe có vẻ đơn giản mà không hề: khi có chuyện không ổn xảy ra trước mặt một nhóm người, ai là người thực sự hành động?

Điều họ tìm thấy làm tất cả mọi người ngạc nhiên, kể cả chính họ. Càng có nhiều người hiện diện, thì khả năng bất kỳ một cá nhân nào trong số đó đứng ra càng thấp. Trong một nghiên cứu của họ, những người tham gia nghe thấy điều mà họ tin là ai đó đang lên cơn động kinh. Khi một người nghĩ rằng mình là người duy nhất có thể nghe thấy, phần lớn áp đảo đã đi tìm trợ giúp, và nhanh chóng. Khi họ tin rằng cả một phòng đầy người khác cũng đang nghe thấy điều tương tự, ít người động đậy hơn nhiều, và những ai có làm thì mất nhiều thời gian hơn hẳn.

Các nhà nghiên cứu gọi đây là hiệu ứng người ngoài cuộc, và động cơ bên dưới nó có một cái tên đáng mang theo: sự phân tán trách nhiệm. Khi trách nhiệm được chia đều khắp một đám đông, nó trở nên mỏng đi cho mỗi người, cho đến khi ai cũng âm thầm cho rằng một người khác sẽ lo việc đó. Không ai vô tâm cả. Ai cũng chỉ đang chờ. Chính sự chờ đợi trở thành vấn đề.

Nửa còn lại của hiệu ứng này thậm chí còn mang tính con người hơn. Chúng ta nhìn quanh để biết phải hành động ra sao. Nếu mọi người khác đang giữ bình tĩnh và bất động, ta đọc sự bất động đó như một tín hiệu rằng chẳng có gì không ổn, hoặc rằng hành động sẽ là kỳ quặc. Vậy nên ta kìm lại. Và sự kìm lại của ta trở thành tín hiệu cho người tiếp theo cũng kìm lại. Cả một căn phòng có thể tự nói mình vào chỗ chẳng làm gì cả mà chẳng ai thốt một lời.

Điều này không chỉ về những trường hợp khẩn cấp. Đó là cuộc họp nơi một quyết định sai lầm trôi qua không bị thách thức. Dự án nơi ai cũng nhận ra những vết nứt và chẳng ai cảnh báo. Người mới vào đang chật vật trong khi một tá đồng nghiệp dày dạn nhìn đi chỗ khác, mỗi người cho rằng một ai đó gần tình huống hơn sẽ hỏi han.

Điều gì thực sự phá vỡ sự đông cứng

Đây là phần nên thay đổi cách bạn nhìn chính mình trong những khoảnh khắc đó. Trong cùng nghiên cứu ấy, bùa phép tan vỡ vào đúng khoảnh khắc một người hành động. Một khi một cá nhân duy nhất bước lên, sự phân tán sụp đổ, và những người khác có xu hướng theo sau nhanh chóng. Điều khó nhất và quý giá nhất là làm người đầu tiên.

Nước đi đầu tiên đó là lãnh đạo, ngay cả khi chẳng ai gọi nó như thế. Lãnh đạo theo nghĩa quan trọng nhất có rất ít liên quan đến một chức danh hay một vị trí trên sơ đồ tổ chức. Nó là một hành vi. Nó là bất cứ ai quyết định, trong một khoảnh khắc khi trách nhiệm đã trở nên mờ mịt, gom nó lại và nói: Tôi sẽ nhận việc này.

Harvard Business Review đã trình bày luận điểm này một cách rõ ràng, rằng bạn không cần phải là sếp để là một nhà lãnh đạo, và rằng những người chủ động với những việc mà họ không hẳn chịu trách nhiệm có xu hướng trưởng thành hơn, và giành được nhiều niềm tin hơn, so với những người chờ được bảo. Sơ đồ tổ chức thường bắt kịp sau đó. Sự ảnh hưởng đến trước, và nó đến từ việc là người đã động đậy khi căn phòng đang đông cứng.

Không điều nào trong số đó đòi hỏi phải là người ồn ào nhất hay kỳ cựu nhất. Thường thì nó lặng lẽ hơn thế. Một câu hỏi rõ ràng. Một lời đề nghị đơn giản. Một câu nói gọi tên điều mà ai cũng đang né tránh.

Phép tính thầm lặng của việc đi trước

Đáng để thành thật về lý do vì sao việc đứng ra cảm thấy tốn kém đến vậy trong khoảnh khắc đó, bởi cái giá là có thật và gọi tên nó sẽ giúp ích.

Đi trước nghĩa là gánh lấy cái mà các nhà nghiên cứu gọi là rủi ro trong quan hệ con người, mối nguy xã hội nhỏ của việc trông ngốc nghếch, hùng hổ, hay sai lầm trước mặt người khác. Giáo sư Harvard Amy Edmondson đã xây dựng phần lớn sự nghiệp của mình nghiên cứu điều này. Phát hiện của bà, trải khắp các bệnh viện, công ty và đội nhóm đủ loại, là người ta giữ im lặng không phải vì họ không thấy vấn đề mà vì việc lên tiếng cảm thấy không an toàn. Sai lầm có thể bị quy cho họ. Câu hỏi có thể nghe ngây ngô. Lời đề nghị có thể bị gạt sang một bên.

Khi một đội cảm thấy đủ an toàn để chấp nhận những rủi ro nhỏ đó, Edmondson gọi nó là an toàn tâm lý, và những đội có nó phát hiện vấn đề sớm hơn, học nhanh hơn, và mắc ít lỗi phòng ngừa được hơn. Khi họ không có nó, vấn đề không biến mất. Chúng chỉ trở nên không được nói ra, điều đó còn tệ hơn.

Bạn thường không thể một mình trao cho cả đội sự an toàn đó. Nhưng bạn có thể làm gương. Mỗi lần bạn đặt câu hỏi hiển nhiên, thừa nhận rằng mình không chắc, hay đề nghị giúp đỡ mà không cần được nhờ, bạn làm cho việc người tiếp theo làm điều tương tự trở nên bình thường hơn một chút. Tiếng nói trung thực đầu tiên cho mọi người khác sự cho phép. Sự cho phép đó là một trong những điều hào phóng nhất bạn có thể trao cho một nhóm, và nó chỉ tốn của bạn nỗi khó chịu của việc đi trước.

Câu chuyện bạn tự kể cho mình trong khoảng dừng

Có một khoảng cách giữa việc nhận ra rằng có việc cần làm và việc thực sự động đậy, và rất nhiều thứ diễn ra trong khoảng cách đó. Nó thường chỉ kéo dài vài giây, và đó là nơi phần lớn việc đứng ra đi đến chỗ chết.

Trong những giây đó, tâm trí bạn với tay tìm những lý do để ngồi yên, và những lý do nghe hợp lý. Một người khác đủ tiêu chuẩn hơn. Đây thật ra không phải chỗ của mình. Có lẽ mình đọc nhầm. Họ sẽ nghĩ mình đang cố giành quyền. Nếu mình chờ một chút, chắc chắn ai đó gần chuyện này hơn sẽ nói gì đó. Mỗi suy nghĩ là một sự cho phép nhỏ để không làm gì, và chồng lại với nhau chúng có cảm giác như sự khôn ngoan. Chúng chủ yếu chỉ là tiếng nói của sự đông cứng.

Mẹo hữu ích là nhận ra khoảng dừng khi nó đang diễn ra và coi nó như thông tin chứ không phải mệnh lệnh. Khi bạn cảm thấy sự do dự đó, nó thường nghĩa là bạn đã nhìn thấy một điều gì đó đáng để xử lý. Sự khó chịu không phải là dấu hiệu để dừng lại. Nó là dấu hiệu rằng bạn đang đứng ở rìa của đúng cái khoảng trống mà mọi người khác cũng đang nhìn chằm chằm vào. Gọi tên nó với chính mình sẽ giúp ích: kia là sự im lặng, và kia là mình đang chờ một người khác, giống hệt như họ. Chút nhận thức nhỏ đó đôi khi là tất cả những gì cần để miệng bạn cử động trước khi nỗi nghi ngờ kịp đuổi theo.

Nó cũng giúp khi bạn hạ thấp tiêu chuẩn trong đầu mình. Bạn không cần phải đúng. Bạn không cần phải giải quyết nó. Bạn chỉ cần là người chối từ để sự im lặng tiếp tục đứng đó. Một câu hỏi cũng tính. Một lời đề nghị cũng tính. "Có thể tôi sai, nhưng…" cũng tính, và thường là câu mở đầu dũng cảm nhất có thể có.

Làm sao để là người động đậy

Điều này không phải về việc gạt bỏ tất cả mọi người hay tự bổ nhiệm mình làm người phụ trách. Nó là về việc khép lại một khoảng trống cụ thể mà bạn nhìn thấy và những người khác đang lượn lờ quanh nó. Vài điều thực sự giúp ích.

1. Gọi tên điều bạn thấy, nói ra và không quy lỗi. Phần lớn những lần đông cứng vỡ ra với một câu nói giản dị. "Có vẻ như tất cả chúng ta đều đang mong một người khác phụ trách việc này." "Cho phép tôi nói điều tôi nghĩ chúng ta đang bỏ sót được không?" Bạn không buộc tội ai. Bạn đang làm cho điều chưa nói ra trở nên nói được, đó thường là tất cả những gì một căn phòng đông cứng cần.
2. Nhận một mảnh nhỏ, cụ thể, không phải cả ngọn núi. Bạn không cần sửa mọi thứ để phá vỡ bùa phép. Hãy đề nghị một việc cụ thể bạn sẽ làm. "Tôi sẽ soạn bản nháp đầu tiên trước thứ Năm." "Tôi sẽ hỏi thăm cô ấy sau buổi này." Cụ thể và nhỏ là thứ biến ý định thành chuyển động, và nó mời gọi người khác nắm lấy mảnh tiếp theo.
3. Dẫn dắt bằng một câu hỏi khi bạn không phải chuyên gia. Đứng ra không phải là giả vờ có sẵn câu trả lời. Đôi khi nước đi mạnh nhất là đặt câu hỏi mà không ai khác chịu đặt. Lắng nghe cẩn thận quan trọng nhất đúng vào lúc bạn không phải là người am hiểu chủ đề nhất.
4. Giữ vững, nhất là khi căng thẳng. Khi mọi thứ trở nên khó khăn, người ta theo bản năng nhìn về phía bất cứ ai có vẻ bình tĩnh. Hãy hạ giọng thay vì cao giọng. Một sự hiện diện vững chãi tự nó là một hình thức lãnh đạo, và nó khiến quan điểm của bạn đáp xuống tốt hơn nhiều so với sự hối hả.
5. Kiểm tra động cơ của bạn. Có một khác biệt giữa việc đứng ra vì có việc cần làm và việc đứng ra để được thấy là đang làm. Người ta cảm nhận được khác biệt đó. Hãy bước vào với lòng trung thực muốn giúp, và giả định rằng những người khác cũng vậy. Nó giữ cho toàn bộ chuyện này được trong sáng.

Hãy để ý điều không có trong danh sách đó. Bạn không cần sự cho phép, một chức danh, hay sự chắc chắn rằng mình đúng. Bạn cần quan tâm đủ để động đậy, và sẵn lòng chịu hơi khó chịu trong vài giây trong khi làm điều đó.

Sức nặng của nó, và lằn ranh ở đâu

Việc đứng ra có một mặt tối, và công bằng mà nói thì nên gọi tên nó.

Nếu bạn trở thành người luôn luôn lấp đầy khoảng trống, bạn có thể âm thầm rốt cuộc gánh cả đội. Sự chủ động là hào phóng cho đến đúng lúc nó nghiêng thành việc là người làm tất cả trong khi mọi người khác cứ chờ. Cách chữa không phải là thôi đứng ra. Mà là đứng ra theo một cách kéo người khác vào thay vì để họ thoát khỏi trách nhiệm. Gọi tên khoảng trống, nhận mảnh của bạn, rồi trao mảnh tiếp theo ra bằng tên. "Tôi lo bản nháp đầu tiên. Bạn nhận phần rà soát được không?" Bạn đang dẫn dắt. Bạn không đang hấp thụ.

Và có một lằn ranh khó hơn đáng để biết. Một số tình huống lớn hơn một câu hỏi trong cuộc họp hay một lời đề nghị giúp đỡ với một dự án. Nếu bạn thấy điều gì đó chỉ tới một mối nguy thật sự, một người đang gặp nguy hiểm, sự ngược đãi, một người dường như đang khủng hoảng, đứng ra không có nghĩa là tự mình xử lý hay làm người hùng. Nó có nghĩa là bảo đảm sự trợ giúp đúng đắn đến được nơi. Điều đó có thể đơn giản như báo cho đúng một người có thể thực sự làm được gì đó, gọi cho những người mà đó là phận sự của họ, hay ở lại với ai đó cho đến khi sự hỗ trợ đến. Đi trước, trong những khoảnh khắc đó, thường chỉ nghĩa là chối từ giả định rằng một người khác đã gọi rồi.

Điều tương tự áp dụng cho cái giá đối với bạn. Là người vững vàng, người hành động, người mà những người khác tựa vào, là công việc thật, và nó có thể bào mòn bạn theo thời gian, nhất là nếu bạn đang làm điều đó ở khắp nơi cùng một lúc và chẳng ai làm điều đó cho bạn. Nếu bạn để ý thấy mình luôn là người gánh cả căn phòng và hiếm khi là người được gánh, thì điều đó đáng để chú ý. Sự vững vàng mà bạn không bao giờ nạp đầy lại sẽ cạn. Nói chuyện qua với một người bạn tin cậy, hay một chuyên gia nếu nó nặng nề, không phải là một thất bại của sức mạnh. Đó là cách những người mạnh mẽ giữ được sự mạnh mẽ.

Tuy nhiên, phần lớn thời gian, chuyện này nhỏ hơn và đơn giản hơn bất kỳ điều nào trong số đó. Đó là một người, trong một khoảnh khắc bình thường, quyết định không chờ một người khác. Căn phòng lặng đi. Ai cũng nhìn quanh. Và bạn nhận ra rằng cái người mà tất cả họ đang chờ được phép là bạn.

Nguồn tham khảo

• Psychology Today, Bystander Effect
• Simply Psychology, Bystander Effect and Diffusion of Responsibility
• Harvard Business Publishing, Leading When You're Not "the Boss"
• Harvard Business Review, You Don't Need to Be "the Boss" to Be a Leader