Ìdí Tí A Fi Ń Ṣàníyàn

Ọjọ́ Túsídè ni kò sì sí ohun tó burú. A ti san àwọn owó, àwọn ọmọ wà dáadáa, ìmẹ́lì tí o ń páyà rẹ̀ wá jẹ́ pé kò já mọ́ nǹkankan. Síbẹ̀, níbìkan lẹ́yìn ojú rẹ, ẹ̀rọ jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ kan ń ṣiṣẹ́. Bí àbájáde àyẹ̀wò náà kò bá mọ́ ńkọ́. Bí o bá sọ ohun tí kò tọ́ nínú ìpàdé ńkọ́. Bí owó bá tán ńkọ́, bí ìpè náà bá dé ńkọ́, bí ó bá, bí ó bá. O kò sí nínú ewu. O kàn ń ṣàníyàn. Apá kan rẹ sì fura pé bí o bá dáwọ́ dúró, a ó bá ọ láìretí.

Apá ìkẹyìn yẹn ni kọ́kọ́rọ́ sí ohun gbogbo. Àníyàn kì í rí bí àṣìṣe láti inú. Ó ń rí bí ìmúra-sílẹ̀. Ó ń rí bí ohun tó bọ́ sí ojúṣe. Ìyẹn gan-an ni ìdí tó fi ṣòro láti gbé kalẹ̀ tó.

Ẹ jẹ́ ká tú u ka, jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́, kí a sì wo ohun tó ń ṣẹlẹ̀ gan-an.

Àníyàn ni ọkàn rẹ tó ń gbìyànjú láti pa ọ́ mọ́ láìséwu

Bó o rẹ́ ẹ padà sí ìpilẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀, àníyàn máa ń bọ́gbọ́n mu lọ́nà kan. Fún ọ̀pọ̀ ìtàn ẹ̀dá ènìyàn, àwọn tó ń ṣàyẹ̀wò ojú-ọ̀run fún ewu tí wọ́n sì ń ṣàtúnṣe ohun tó lè bàjẹ́ máa ń wà láàyè pẹ́ ju àwọn tí kò ṣe bẹ́ẹ̀ lọ. Àníyàn kékeré ṣì ń ṣe iṣẹ́ tó wúlò lónìí. Ó ń tì ọ́ láti yẹ agbọ́rọ̀ wò, láti múra sílẹ̀ fún ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò, láti mú kí a wo àmì-ara kan. Bí a bá tọ́ ọ sí ìṣòro gidi, tó ṣeé yanjú, ìmọ̀lára àìnítùnú yẹn jẹ́ olùsúnniṣíṣẹ́.

Ìṣòro náà ń bẹ̀rẹ̀ nígbà tí ìpè-eléwu bá ń bá a lọ láti dún lẹ́yìn tí ewu náà ti lọ, tàbí nígbà tí kò sí ewu gidi kankan rárá. Ìgbésí ayé òde-òní fún wa ní àwọn ìṣòro díẹ̀ tí a lè lù bọ́ sílẹ̀ tí a sì rìn kúrò lọ́dọ̀. Ọ̀pọ̀ ohun tí a ń ṣàníyàn nípa rẹ̀ kò dánilójú, ó jìnnà, tàbí kò sí ní ọwọ́ wa gan-an: àyẹ̀wò-àìsàn tí a kò ní í rí fún ọ̀sẹ̀ mélòó kan, ọjọ́ iwájú ọmọ kan, ọrọ̀-ajé, ohun tí àwọn ẹlòmíràn ń rò nípa wa. Ẹ̀rọ ìgbàanì náà kò mọ ìyàtọ̀ náà. Ó ń tọ́jú "bóyá" tí kò ṣe kedere lọ́nà kan náà tó ń tọ́jú ìṣísẹ̀ ẹsẹ̀ nínú òkùnkùn.

Nítorí náà, ẹ̀rọ náà ń ṣiṣẹ́ lọ, ó ń wá ewu láti yanjú, kò sì rí nǹkankan tó lè parí. Ìyẹn ni àyíká náà.

Ìdí tó fi ń rí bí ìyanjú-ìṣòro nígbà tí kì í ṣe bẹ́ẹ̀

Èyí ni ìbòjú tó ń pa àníyàn mọ́ láṣẹ. Ó ń wọ aṣọ ìrònú tó wúlò. Nígbà tí o bá dùbúlẹ̀ jí tí o ń sá àwọn ohun tó lè bàjẹ́ nínú ìṣílọ, iṣẹ́-abẹ, ìjíròrò, ó ń rí lóòótọ́ bí ẹni pé o ń ṣiṣẹ́ ìṣòro náà. O ń ṣe aápọn. Olóye. Àgbà nínú yàrá tó kọ̀ láti jẹ́ òpè.

Ìyanjú-ìṣòro gidi àti àníyàn lè rí bákan náà láti òde, wọ́n sì pín ibi ìbẹ̀rẹ̀ kan. Ìyàtọ̀ ni ibi tí wọ́n ń lọ. Ìyanjú-ìṣòro ń lọ sí ọ̀dọ̀ ìdáhùn lẹ́yìn náà ó dúró. O ṣàmì sí ohun tí o lè yí padà, o pinnu lórí ìgbésẹ̀ kan, ìrònú náà sì parí nítorí ó ní ibìkan láti bọ́ sí. Àníyàn kò ní ibi ìbọ́sí. Ó ń yí padà sí ìbẹ̀rù kan náà láti igun tó yàtọ̀ díẹ̀, ó ń mú "bí-ó-bá" tuntun jáde kíákíá ju bí ó ṣe ń yanjú àwọn àtijọ́ lọ. O lè mọ èwo tí o ń ṣe nípa àdánwò rírọrùn kan. Lẹ́yìn ìṣẹ́jú mẹ́wàá, ṣé o ní ìmọ̀lára pé o sún mọ́ ìpinnu kan, àbí o kàn rú sí i? Ìrònú tó wúlò ń fi ọ́ sílẹ̀ ní fífúẹ́rẹ́ sí i àti kedere sí i. Àníyàn ń fi ọ́ sílẹ̀ ní wíwúwo sí i tí o sì dì mọ́ ibì kan náà.

Ìdí tí èyí fi ṣe pàtàkì ni pé àwọn aṣàníyàn sábà máa ń gbèjà àṣà náà gan-an nítorí ó ń rí bí èyí tó ń mú èso jáde. Dídúró ń rí bí sísọ ìṣọ́ra rẹ nù. Ṣùgbọ́n mímú-èso-jáde náà jẹ́ ìtànjẹ jù lọ. Àwọn ètò tí o máa gbé ìgbésẹ̀ lé gan-an sábà máa ń gba ìṣẹ́jú díẹ̀ láti ṣe. Ìyókù àwọn wákàtí ni a ń ná lórí ríni-ní-ìmọ̀lára-ìbẹ̀rù-padà, kì í ṣe yíyanjú ohunkóhun.

Ohun tí àníyàn ń yẹra fún gan-an

Fún ìgbà pípẹ́, èrò tó ga jù ni pé àníyàn ń ràn wá lọ́wọ́ láti yẹra fún àwọn ìmọ̀lára burúkú. O ń fi ìrònú yí ìṣòro kan ká nínú àwọn gbólóhùn gbígbẹ, ọ̀rọ̀ ẹnu, ìyẹn sì ń pa ìbẹ̀rù rúrú mọ́ ní ibi jíjìn lọ́nà kan. Nǹkan kan wà nínú ìyẹn. Àníyàn kún fún ọ̀rọ̀. Ó jẹ́ ìtàn tí o ń sọ fún ara rẹ, àwọn ìtàn sì ń rí bí èyí tó ṣeé darí ju ìgbì ìpáyà nínú àyà rẹ lọ.

Ṣùgbọ́n ìwádìí tuntun sọ àwòrán náà di dídíjú lọ́nà tó yẹ láti fara balẹ̀ pẹ̀lú. Àyẹ̀wò pàtàkì kan lórí sáyẹ́ǹsì àníyàn àti àníyàn gbòòrò, tí a tẹ̀ jáde nínú ìwé-ìròyìn *Clinical Psychology Review*, gbé ohun tí a ń pè ní àwòṣe-yíyẹra-fún-ìyàtọ̀ kalẹ̀. Èrò náà fẹ́rẹ̀ẹ́ dojú-àbá-délẹ̀: àwọn aṣàníyàn tó ń pẹ́ kì í gbìyànjú láti ní ìmọ̀lára rere. Wọ́n ń gbìyànjú láti má ní ìmọ̀lára burúkú sí i láé. Nípa pípa ara wọn mọ́ nínú ariwo jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ tó dúró ṣinṣin ti ìdààmú, wọ́n ń yẹra fún ìṣubú-inú ti bíbá ìròyìn burúkú láti inú ojú-ọ̀run tó mọ́ pinpin. Bí o bá ti múra ọkàn le tẹ́lẹ̀, gẹ́gẹ́ bí èrò náà ṣe lọ, kò sí ohun tó lè bá ọ láìretí.

Ó jẹ́ àdéhùn tí ọ̀pọ̀ wa ń ṣe láìṣàkíyèsí. Wà ní ìpọ́njú díẹ̀ ní gbogbo ìgbà, o kì yóò sì ní láti ṣubú jìnnà rárá. Ìdẹkùn náà jẹ́ ìkà. O ń ná ìsinsìnyí ní sísan èlé lórí àjálù kan tí, ní ọ̀pọ̀ ìgbà, kì í dé rárá. Ohun burúkú náà lè ṣẹlẹ̀ lẹ́ẹ̀kan. Àníyàn ń ṣẹlẹ̀ ní gbogbo ọjọ́ kọ̀ọ̀kan.

Àníyàn sì ṣọ̀wọ́n láti rọ ìkọlù tó ṣèlérí láti rọ̀. Àwọn ènìyàn ń fojú inú wo pé ṣíṣàtúnṣe àdánù kan tẹ́lẹ̀ yóò mú kí ohun gidi náà rọrùn láti fara dà sí i, bíi abẹ́rẹ́-àjẹsára. Ó sábà kì í ṣe bẹ́ẹ̀. Nígbà tí ohun tó le bá dé, ó ń dun ni lọ́nà tí àwọn ohun tó le ń dun ni, yálà o lo oṣù tó kọjá ní páyà rẹ̀ tàbí bẹ́ẹ̀kọ́. Ohun tí ìpáyà ń ṣe déédéé ni jíja àkókò tó ṣáájú. O kì í rí ṣọ̀fọ̀-padà nígbà tó bá yá nípa ṣíṣọ̀fọ̀ ní ìṣáájú. O kàn ń ṣọ̀fọ̀ lẹ́ẹ̀mejì.

Ìdí tí àìdánilójú fi jẹ́ olùfà gidi náà

Bí o bá ṣọ́ àwọn àníyàn ara rẹ pẹ̀kípẹ̀kí, o máa ṣàkíyèsí pé ọ̀pọ̀ wọn kì í ṣe nípa àjálù pàtó kan gan-an. Wọ́n jẹ́ nípa àìmọ̀. Ọkàn kórìíra ìbéèrè tó ṣí sílẹ̀ ó sì máa jẹ ẹ́ fún ọ̀pọ̀ wákàtí dípò kí ó jẹ́ kí ó jókòó láìdáhùn.

Àwọn onímọ̀ nípa ọpọlọ ní orúkọ fún èyí: àìlèfaradà-àìdánilójú. Ó ṣàpèjúwe bí ó ṣe le tó fún ènìyàn láti fara balẹ̀ pẹ̀lú àìmọ̀ bí nǹkan yóò ṣe yọrí sí. Àwọn tó ga nínú rẹ̀ ní ìmọ̀lára àìdánilójú fúnra rẹ̀ bí ewu, tó fẹ́rẹ̀ẹ́ máa ṣe àìnítùnú tara, wọ́n sì ń ṣàníyàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti ṣe *nǹkan kan* nípa rẹ̀. Àwọn ohun-àmúlò ìṣègùn tó ṣàpèjúwe àpẹẹrẹ yìí ṣàkíyèsí pé ó ń fara hàn nínú àníyàn àti káàkiri ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjàkadì mìíràn pẹ̀lú. Ó jẹ́ okùn tó wọ́pọ̀.

Èyí ni ìyípo ìkà náà. Ṣíṣàníyàn ń rí bí ẹni pé ó ń dín àìdánilójú náà kù. O ń sá àwọn ọ̀ràn, o ń ṣe àwọn ètò-ìṣẹ̀lẹ̀, o ń fojú inú wo ẹ̀ka gbogbo igi náà. Ṣùgbọ́n àìdánilójú kì í ṣe ìṣòro tí o lè yanjú nípa ìrònú le sí i, nítorí ìsọfúnni tí o bá nílò kàn kò tíì sí. Nítorí náà, àníyàn kì í dé ìlà-ìparí kan. Ó kàn ń mú àwọn ìbéèrè púpọ̀ sí i jáde, tí wọ́n ń mú àníyàn púpọ̀ sí i jáde. O lè lo gbogbo alẹ́ ní ṣíṣe èyí kí o sì jí ní àìdánilójú gan-an bí o ṣe wà tẹ́lẹ̀, kìkì ní àárẹ̀ sí i.

Òtítọ́ jẹ́ẹ́, tó le tó wà lábẹ́ àníyàn tó ń pẹ́ nìyí: ní ìpele kan o ń béèrè ìdánilójú tí ìgbésí ayé kò lè fúnni. Iṣẹ́ náà kì í ṣe láti rí ìdánilójú náà. Ó jẹ́ láti sàn sí i ní gbígbé láìní ọ̀kan.

Ìyẹn jẹ́ ohun àjèjì láti fojúsùn, ó sì lòdì sí gbogbo ìmọ̀lára-àdánidá tí ọkàn aṣàníyàn ní. Ọkàn ń tẹnu mọ́ ọn pé bí ó bá kàn ronú pẹ́ díẹ̀ sí i, ó lè tì ọjọ́ iwájú pa. Kò lè ṣe é, apá kan rẹ sì ti mọ̀ pé kò lè ṣe é, ìdí nìyí tí àníyàn kan náà fi ń padà bọ̀ lọ́la láìka bí o ṣe tù ú dáradára tó lálẹ́ yìí. Ìdánilójú kò sí lórí àkọsílẹ̀-oúnjẹ rárá. Àṣàyàn tó wà níwájú rẹ ti jẹ́ láàrin ṣíṣàníyàn nípa èyí tí a kò mọ̀ àti ṣíṣe àlàáfíà kan pẹ̀lú rẹ̀ nígbà gbogbo. Ọ̀kan ṣoṣo nínú àwọn ìyẹn ni ó wà ní àmúwá lóòótọ́.

Ohun tó ń ṣèrànwọ́ gan-an

Kò sí ọ̀kan nínú èyí tó túmọ̀ sí pé o lè kàn pinnu láti dúró. Sísọ fún aṣàníyàn pé kí ó dáwọ́ ṣíṣàníyàn dúró dàbí sísọ fún ẹnìkan pé kí ó dáwọ́ gbígbọ́ orin tó dì mọ́ orí wọn dúró. Ohun tí o lè ṣe ni láti yí ìbáṣepọ̀ rẹ pẹ̀lú àníyàn náà padà, àti láti fi ebi pa àyíká náà díẹ̀. Àwọn nǹkan díẹ̀ tó ń ṣèrànwọ́ lóòótọ́:

1. Pín àníyàn náà sí òkìtì méjì. Nígbà tí àníyàn bá farahàn, béèrè ìbéèrè kan: ṣé èyí jẹ́ ìṣòro tí mo lè gbé ìgbésẹ̀ lé lọ́wọ́lọ́wọ́, àbí ìbẹ̀rù tí n kò lè ṣe nǹkankan nípa rẹ̀? Bí ó bá jẹ́ irú àkọ́kọ́, ṣe ìgbésẹ̀ tó tẹ̀lé tó kéré jù kí o sì jẹ́ kí ìyókù lọ. Bí ó bá jẹ́ irú kejì, kò sí ìgbésẹ̀ láti gbé. Ìgbésẹ̀ olóòótọ́ ni láti ṣàkíyèsí ìyẹn kí o sì yí àfiyèsí rẹ sí ibòmíràn, bí ó tilẹ̀ ń rí bí ohun tí kò bọ́ sí ojúṣe.
2. Fún àníyàn ní ìpàdé. Èyí ń dún ni àjèjì ó sì ń ṣiṣẹ́ dáadáa ju bí ó ṣe yẹ lọ. Yan ìṣẹ́jú mẹ́ẹ̀ẹ́dógún tàbí ogún tó dúró ṣinṣin lójúmọ́, àkókò àti ibi kan náà, kí o sì pè é ní àkókò àníyàn rẹ. Nígbà tí àníyàn bá farahàn lóde àyè yẹn, kọ ọ́ sílẹ̀ kí o sì sọ fún ara rẹ pé o máa dé ọ̀dọ̀ rẹ̀ nígbà náà. Ọ̀pọ̀ àwọn àníyàn ń pàdánù ìkánjú wọn ní àkókò tí ìpàdé náà bá dé. Ó ń kọ́ ọkàn rẹ pé a ó gbọ́ àníyàn náà, kìkì kì í ṣe nígbà gbogbo. Èyí jẹ́ ohun-èlò gbòógì nínú ìtọ́jú-ọpọlọ-ìwà.
3. Parí èrò náà dípò sá kúrò nínú rẹ̀. Nígbà tí ìbẹ̀rù bá ń yí ká, a sábà máa ń gbìyànjú láti tì í kúrò, èyí tó kàn ń mú kí ó kan ilẹ̀kùn ní ariwo sí i. Nígbà mìíràn, òdìkejì ń ṣèrànwọ́. Tẹ̀lé àníyàn náà títí dórí ìsàlẹ̀. Bí èyí tó burú jù bá ṣẹlẹ̀ gan-an, kín ni yóò tẹ̀lé? Lẹ́yìn náà kín ni? Bí a bá ṣe é jáde ní kíkún, ọ̀pọ̀ àjálù ń dín kù, nítorí o máa rí àpẹẹrẹ ara rẹ ní apá kejì wọn, tó ń fara dà á. O máa ṣàwárí pé o máa la á kọjá. Ìyẹn ni ohun tí àníyàn náà sábà ń fi pamọ́ fún ọ.
4. Jáde kúrò nínú orí rẹ sínú àwọn ìmọ̀lára-ara rẹ. Àníyàn ń gbé nínú èdè àti ọjọ́ iwájú tí a fojú inú rí. Ara rẹ ń gbé ní ìsinsìnyí nìkan. Ìtújáde èémí lọ́ra, omi tútù sí ọrùn-ọwọ́ rẹ, sísọ nǹkan márùn-ún tí o lè rí nínú yàrá ní orúkọ, ìrìn tí o ń wo ẹsẹ̀ rẹ gan-an. Àwọn wọ̀nyí kì í tún ìṣòro náà ṣe. Wọ́n ń dá àyíká náà dúró pẹ́ tó fún ẹ̀rọ náà láti dín iyára.
5. Ṣàdánwò jíjẹ́ kí àìdánilójú kékeré dúró. Níwọ̀n bí àìlèfaradà-àìdánilójú ti jẹ́ epo náà, ìwòsàn náà dojú-àbá-délẹ̀: mọ̀ọ́mọ̀ fi àwọn nǹkan kékeré sílẹ̀ láìyanjú. Fi ìránṣẹ́ ránṣẹ́ láìka á tún lẹ́ẹ̀mẹ́rin. Má tún ṣàyẹ̀wò àsọtẹ́lẹ̀ ojú-ọjọ́. Jẹ́ kí ara rẹ má mọ̀, mọ̀ọ́mọ̀, ní àwọn ọ̀nà tí kò ní ìdẹwọ̀ gíga. O ń kọ́ ìfaradà, bí o ṣe máa kọ́ agbára èyíkéyìí mìíràn, nípa gbígbé díẹ̀ tó ju bí ó ṣe rọrùn lọ.

Ṣàkíyèsí pé kò sí ọ̀kan nínú àwọn wọ̀nyí tó ṣèlérí pé àníyàn náà yóò parẹ́. Wọ́n fojúsùn ohun tó jẹ́ olóòótọ́ sí i tó sì ṣeé dé sí i: mímú ìró náà sọ̀kalẹ̀ tó láti gbé ìgbésí ayé rẹ gidi nígbà tí àìdánilójú náà ń jókòó síbẹ̀, láìyanjú, bí àìdánilójú yóò ti máa ṣe nígbà gbogbo.

Nígbà tí àníyàn bá ti dẹ́kun jíjẹ́ ohun lásán

Àníyàn tó wọ́pọ̀ ń wá tí ó sì ń lọ pẹ̀lú àwọn ipò. Ó ń dìde ṣáájú ọ̀sẹ̀ tó le tí ó sì ń balẹ̀ lẹ́yìn. Irú tó yẹ láti mú lọ sí ọ̀dọ̀ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ ni irú tí kì yóò kú. Àwọn àjọ ìlera ṣàpèjúwe àpẹẹrẹ kan láti ṣọ́: àníyàn tó le láti darí, tó ń rìn ní ọ̀pọ̀ ọjọ́ fún ọ̀pọ̀ oṣù láìdúró, tó rí bí èyí tí kò bára-dọ́gba pẹ̀lú ohunkóhun tó fà á, tó sì bẹ̀rẹ̀ sí í ná ọ ní oorun, àfiyèsí, ìfẹ́-oúnjẹ rẹ, tàbí sùúrù rẹ pẹ̀lú àwọn tí o nífẹ̀ẹ́. Nígbà tí àníyàn tó ń tẹ̀síwájú bá bẹ̀rẹ̀ sí í dí ìgbésí ayé ojoojúmọ́ lọ́wọ́, ìyẹn ni àmì láti bá ẹnìkan sọ̀rọ̀.

Bí èyíkéyìí nínú ìyẹn bá dàbí àwọn oṣù rẹ tó kọjá, jọ̀wọ́ má ka á sí àbùkù ìwà tàbí ohun tí a ó fi ipá gbà kọjá nìkanṣoṣo. Àníyàn gbòòrò wọ́pọ̀, a lóye rẹ̀ dáradára, ó sì ń dáhùn sí ìtọ́jú, méjèèjì ìtọ́jú-ìfọ̀rọ̀wérọ̀ àti, nígbà tó bá yẹ, òògùn. Oníṣègùn ìtọ́jú-àkọ́kọ́ jẹ́ ẹnu-ọ̀nà àkọ́kọ́ tó dára pátápátá. Bẹ́ẹ̀ náà ni oníṣègùn-ọpọlọ. Wíwá ìrànlọ́wọ́ kì í ṣe jíjẹ́wọ́ pé àníyàn borí. Ó jẹ́ fífi apá kan ìwúwo náà lé ẹni tí a kọ́ láti gbé e pẹ̀lú rẹ.

Àníyàn ó ṣeé ṣe kí ó máa jẹ́ apá kan jíjẹ́ ẹni tó bìkítà nípa àwọn nǹkan nígbà gbogbo. Èròngbà kì í ṣe láti pa á lẹ́nu mọ́ pátápátá rí. Ó jẹ́ láti dáwọ́ jíjẹ́ kí ó darí gbogbo ilé náà dúró, kí apá rẹ tó ń gbé ní ìsinsìnyí, apá tó wà níbí gan-an ní Túsídè lásán yìí níbi tí kò sí ohun tó burú, lè padà wá síwájú.

Àwọn Orísun

• National Institute of Mental Health, Generalized Anxiety Disorder: What You Need to Know
• Cleveland Clinic, Generalized Anxiety Disorder (GAD): Symptoms & Treatment
• Clinical Psychology Review (PMC), Worry and Generalized Anxiety Disorder: A Review and Theoretical Synthesis of Evidence on Nature, Etiology, Mechanisms, and Treatment
• Psychology Tools, Intolerance of Uncertainty