Ẹ̀rù Ọjọ́ Àìkú: Ìdí Tí Ẹ̀rù Fi Ń Dé Kí Ọjọ́ Ajé Tó Dé

Ó sábà máa ń bẹ̀rẹ̀ ní ibì kan ní ọ̀sán rẹpẹtẹ. Ìmọ́lẹ̀ ń yí padà. Ìparí-ọ̀sẹ̀ ṣì ní wákàtí kù nínú rẹ̀, lórí bébà, ṣùgbọ́n o ti lè lára rẹ̀ tó ń yọ́ kúrò. Inú rẹ ń há. Ọkàn rẹ bẹ̀rẹ̀ sí yí àpótí-ìhìn ọjọ́ Ajé kọjá kí o tó ṣí i pàápàá. Oúnjẹ alẹ́ tí o ti ń retí lójijì dà bí ẹni pé ó wà lórí aago.

Èyí ni ẹ̀rù ọjọ́ Àìkú. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ti lára oríṣi kan nínú rẹ̀, fún ọ̀pọ̀ nínú wa sì jẹ́ àbẹ̀wò ọ̀sọ̀ọ̀sẹ̀. Ìròyìn rere ni pé kì í ṣe àbùkù ìwà tàbí àmì pé o burú níbi iṣẹ́ rẹ. Ó jẹ́ àpẹẹrẹ tí a lè dá mọ̀ pẹ̀lú ìdí tí a lè dá mọ̀, èyí tó túmọ̀ sí pé àwọn ohun gidi wà tí o lè ṣe nípa rẹ̀.

Ó ní orúkọ ìṣègùn

Àwọn oníṣègùn pè é ní àníyàn-ìretí: ẹ̀rù nípa ohun tí kò tíì ṣẹlẹ̀. Ohun tí o ń bẹ̀rù ṣì wà níbẹ̀ ní ọjọ́-iwájú, ṣùgbọ́n ara rẹ ń dáhùn báyìí, bí ẹni pé ó ti wà nínú yàrá náà. Ọkàn rẹ ń yára. Èjìká rẹ ń gòkè sí etí rẹ. Oorun ń fẹ́lẹ́ tó sì ń dàrú. Cleveland Clinic ṣàpèjúwe ẹ̀rù ọjọ́ Àìkú gẹ́gẹ́ bí èyí gan-an, àníyàn-ìretí tó dojúkọ ọ̀sẹ̀ iṣẹ́, ó sì sọ pé àwọn àmì rẹ̀ sábà máa ń jẹ́ ti ara: ọkàn tó ń sáré, inú tó ń rú, oríkúnkún, ìnira láti sùn.

Ọ̀rọ̀ "ìretí" ni kọ́kọ́rọ́ gbogbo rẹ̀. Ìwọ kò, ní àkókò yìí, jókòó nínú ìpàdé tó le tàbí dojúkọ àkókò-ìparí. O wà lórí àga rẹ. Ewu náà jẹ́ èyí tí a fojú inú wò pátápátá, èyí tí kò mú un di irọ́. Ó mú un di àsọtẹ́lẹ̀. Ètò iṣan-ara rẹ sì ń tọ́jú àsọtẹ́lẹ̀ tó ṣ̀ekooro gẹ́gẹ́ bí ojú-ọjọ́ gidi.

Ìdí tí ọpọlọ rẹ fi ń ṣe èyí

Nìwọ̀nyí ni apá tó ń tùni lọ́kàn ní kété tí o bá lóye rẹ̀. A dá ọpọlọ rẹ láti wá ìṣòro tẹ́lẹ̀. Ìyẹn wúlò nígbà tí àwọn ewu jẹ́ ti ara tí ìṣísẹ̀ tó tọ́ sì jẹ́ láti múradúró kí wọ́n tó dé. Ẹ̀rọ kan náà báyìí ń tanná lórí kàlẹ́ńdà ọjọ́ Ajé.

Àwọn olùwádìí tó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa ẹ̀rọ-ọpọlọ àníyàn tọ́ka sí àìdánilójú gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rọ gidi náà. Àyẹ̀wò ńlá kan nínú ìwé ìròyìn *Nature Reviews Neuroscience* jiyàn pé àníyàn jẹ́, ní pàtàkì, ìdáhùn ọpọlọ sí àìdánilójú nípa ewu tó lè wà lọ́jọ́-iwájú. Nígbà tí o kò bá lè dánilójú bí nǹkan ṣe máa lọ, ọpọlọ rẹ kì í mì èjìká rẹ̀ kí ó sì dúró láti rí i. Ó máa ń dúró ní ìṣọ́ra, ó ń sáré àwọn ìṣẹ̀lẹ̀, ó ń múradúró.

Ìyẹn ni ìdí tí ọjọ́ Àìkú fi burú jù ní ṣíṣeégbẹ́kẹ̀lé. Ìparí-ọ̀sẹ̀ jẹ́ tìrẹ. Ìwọ ló pinnu ohun tó ń ṣẹlẹ̀, àti nǹkan bí ìgbà. Ọjọ́ Ajé jẹ́ òdìkejì. O fẹ́rẹ̀ fi wákàtí rẹ lé àwọn ìpàdé, ìhìn, àti àwọn ohun tó ṣe pàtàkì fún àwọn ẹlòmíràn lọ́wọ́, o kò sì lè mọ̀ tẹ́lẹ̀ èwo nínú wọn ni yóò yà sẹ́gbẹ̀ẹ́. Àwọn onímọ̀-ọpọlọ ní Cleveland Clinic tọ́ka sí ìsọnù àkóso yìí gẹ́gẹ́ bí olùru àníyàn iṣẹ́ ńlá. Bí ọ̀kan nínú wọn ṣe sọ, iṣẹ́ ń mú kí àwọn ènìyàn ní àníyàn ní apá kan nítorí pé ọ̀pọ̀ rẹ̀ wà lóde àkóso wa.

Ìpọ̀nkú kejì tún wà tó tọ́ láti mọ̀. Apá ọpọlọ rẹ tó dára ní mímú kí o farabalẹ̀ ń ṣiṣẹ́ dáadáa jù pẹ̀lú àwọn òtítọ́ nípa àkókò yìí. Ó kéré gan-an ní agbára láti tù ọ́ nínú nípa ohun tí ó ṣeéṣe. Nítorí náà nígbà tí o bá gbìyànjú láti ronú ara rẹ jáde kúrò nínú ẹ̀rù ọjọ́ Àìkú nípa títò gbogbo ọ̀nà tí ọjọ́ Ajé yóò fi dára, ó sábà kì í gúnlẹ̀. O ń béèrè lọ́wọ́ apá ọpọlọ rẹ tó ń ronú láti bá ìmọ̀lára jiyàn nípa ohun tí kò tíì ṣẹlẹ̀. Ìyẹn jẹ́ ìjà tó le láti borí tààrà. Ìdí nìyí tí àwọn ìṣísẹ̀ tó ń ṣèrànwọ́ jù fi máa ń ṣiṣẹ́ lẹ́gbẹ̀ẹ́, lórí ara rẹ àti àfiyèsí rẹ, dípò nípasẹ̀ ọgbọ́n ìrònú lásán.

Ìyàtọ̀ náà jẹ́ apá ìṣòro náà

Ìdí kan wà tó fi jẹ́ pé ẹ̀rù náà kì í bẹ̀ ọ́ wò ní alẹ́ ọjọ́ Ìṣẹ́gun pẹ̀lú agbára kan náà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé òwúrọ̀ ọjọ́ Ọjọ́rú náà ń bọ̀. Ìwọ̀n àlàfo náà ni. Onímọ̀-ọpọlọ kan ní Cleveland Clinic ṣàpèjúwe ìyípadà láti ipò ìparí-ọ̀sẹ̀ sí ipò iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìyíká ìwọ̀n-ọgọ́sàn-án tó le, ìyíká yẹn sì ni ohun tí ètò iṣan-ara rẹ ń dáhùn sí.

Ronú nípa bí ìparí-ọ̀sẹ̀ tó dára ṣe ń rí lára ní tòótọ́. Àwọn òwúrọ̀ lọ́ra. Àwọn àṣàyàn tí ó jẹ́ tìrẹ. Àwọn àsìkò gígùn láìsí ibi tí o ní láti wà. Lẹ́yìn náà, láàrin wákàtí mélòó kan, gbogbo rẹ̀ yí padà. Bí ìparí-ọ̀sẹ̀ ṣe mọ́lẹ̀ tó sì lómìnira sí i, bẹ́ẹ̀ ni ìṣubú sínú ọjọ́ Ajé ṣe gún sí i, ìyàtọ̀ náà sì ń dún sí i bí oríṣi ìkìlọ̀.

Èyí tọ́ láti sọ, nítorí ó ń yí ohun tí o ṣe nípa rẹ̀ padà. Ọ̀nà àbáyọ kì í ṣe láti mú ìparí-ọ̀sẹ̀ rẹ kéré sí i tí ó sì ṣú kí ìṣubú náà má jìnnà tó. Ìyẹn kàn ń fi ìwàláàyè rẹ púpọ̀ sí i lé ọ̀sẹ̀ iṣẹ́ lọ́wọ́. Ìṣísẹ̀ tó dára jù ni láti rọ etí ìyípadà náà dípò gíga ìparí-ọ̀sẹ̀, èyí tí ọ̀pọ̀ àwọn ìṣísẹ̀ tó wà nísàlẹ̀ ń ṣe jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́.

Ohun tó ń ṣèrànwọ́ ní tòótọ́

Kò sí ọ̀kan nínú èyí tó jẹ́ nípa pípa ìmọ̀lára náà rẹ́. Ìtànná ìyípadà alẹ́-ọjọ́-Àìkú kan jẹ́ ohun déédéé ó sì ṣeéṣe pé yóò máa wà nígbà gbogbo. Èròngbà náà kéré ó sì ṣeéṣe sí i: pa ìyípadà déédéé mọ́ kúrò nínú yíyí di alẹ́ tó bàjẹ́ àti òru àìsùn.

Fún àníyàn náà ní àpótí

Ẹ̀rù tí kò ṣe kedere ń gbòòrò láti kún ààyè yòówù tí o fún un. Nítorí náà so ó mọ́lẹ̀. Lo ìṣẹ́jú mẹ́ẹ̀ẹ́dógún tàbí ogún ní kùtùkùtù ọjọ́ Àìkú, kì í ṣe kété kí o tó sùn, láti ṣe àyẹ̀wò kíákíá ti ọ̀sẹ̀ náà. Wo kàlẹ́ńdà. Kọ àwọn ohun méjì tàbí mẹ́ta tó ń dà ọ́ láàmú ní tòótọ́ sílẹ̀. Pinnu ìṣísẹ̀ kékeré àkọ́kọ́ fún ọ̀kọ̀ọ̀kan.

Kókó náà kì í ṣe láti parí ohunkóhun. Ó jẹ́ láti yí àwọsánmà "háà, ọjọ́ Ajé" tí kò ní ìrísí padà sí àkójọ kúkúrú, pàtó. Pàtó kéré ju àìmọ́ lọ, ó fẹ́rẹ̀ jẹ́ nígbà gbogbo. Ní kété tí àníyàn náà bá ní ìrísí àti ètò, ọpọlọ rẹ ní ìdí tó kéré láti máa yí i ká.

Lẹ́yìn náà pa ìwé àkọsílẹ̀ náà dé. Ìṣètò náà ti parí fún alẹ́ náà.

Gbé ara rẹ ṣíkiri

Àníyàn jẹ́ ti ara kí ó tó jẹ́ ohunkóhun mìíràn, ìṣíkiri sì ń fún ẹ̀rọ-kẹ́míkà aápọn ní ibi láti lọ. Ìrìn lẹ́yìn oúnjẹ alẹ́, nínà ara, ìgun kẹ̀kẹ́, orin ijó mélòó kan nínú ilé ìdáná. O kò ń gbìyànjú láti rẹ ara rẹ. O ń gbìyànjú láti rán ara rẹ létí pé ó wà láìséwu kì í sì í ṣe pé ó wà lábẹ́ ewu ní tòótọ́ báyìí. Cleveland Clinic àti American Psychological Association méjèèjì tò ìṣíkiri sí àárín àwọn ọ̀nà tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé jù láti tù àníyàn-ìretí sílẹ̀.

Padà sí àkókò yìí

Àníyàn ń gbé ní ọjọ́-iwájú. O kò lè wà nínú ọjọ́ Ajé ní kíkún kí o sì wà nínú ọjọ́ Àìkú ní kíkún lẹ́ẹ̀kan náà, nítorí náà ìṣísẹ̀ náà ni láti gbé àfiyèsí rẹ padà ṣinṣin sínú yàrá tí o wà ní tòótọ́. Ṣàkíyèsí ohun márùn-ún tí o lè rí. Nímọ̀lára ẹsẹ̀ rẹ lórí ilẹ̀. Tọ́ oúnjẹ rẹ wò dípò yíyí i ká lórí fóònù.

APA dámọ̀ràn ìfarakanra nípasẹ̀ ìmọ̀lára márùn-ún fún ìdí yìí gan-an: ó ń dá ìyípo àníyàn dúró nípa fífún ọkàn rẹ ní ohun gidi, tó wà báyìí láti dì mú. Ó dà bí ohun tó rọrùn jù. Ó ń ṣiṣẹ́ nítorí pé ètò iṣan-ara rẹ gbẹ́kẹ̀lé àwọn ìmọ̀lára rẹ ju àwọn àsọtẹ́lẹ̀ rẹ lọ.

Mú ìparun náà kí o sì dín in kù

Ìrònú alẹ́-ọjọ́-Àìkú ní ìṣísẹ̀ àmì-ìdámọ̀ kan. Ó ń mú ohun kan tí kò dánilójú kí ó sì fẹ́ ẹ sí ìparun. "Ìpàdé yẹn ní ọjọ́ Ajé" jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ di "ìpàdé yẹn á burú, ọ̀gá mi á sì bà nínú jẹ́, ó sì máa jẹ́ àmì pé n kò tọ́ sí èyí." Ìfòfò kọ̀ọ̀kan dà bí ìṣísẹ̀ tó tọ́. Kò sí ọ̀kan nínú wọn tó ti ṣẹlẹ̀ ní tòótọ́.

O kò ní borí èyí nípa jíjiyàn pẹ̀lú èrò kọ̀ọ̀kan, fún ìdí tí a ti sọ tẹ́lẹ̀: apá ọpọlọ rẹ tó ń tùni lọ́kàn kì í dára ní jíjiyàn nípa ọjọ́-iwájú. Ohun tó ń ṣèrànwọ́ jù ni láti ṣàkíyèsí ìyípo náà gẹ́gẹ́ bí ìyípo, lẹ́yìn náà kí o bi àwọn ìbéèrè tó rọrùn sí i. Kí ni ohun pàtó tí mo ń ṣàníyàn nípa rẹ̀? Kí ni ó ṣeéṣe láti ṣẹlẹ̀ ní tòótọ́, kì í ṣe èyí tó burú jù? Bí ẹ̀dà tó le bá ṣẹlẹ̀, kí ni ohun kan tí mo lè ṣe nípa rẹ̀?

Èyí ni ọkàn ojoojúmọ́ ti ìtọ́jú-ọpọlọ ìhùwàsí (cognitive behavioral therapy), ọ̀nà tí a ti ṣàyẹ̀wò jù fún àníyàn bíi yìí. O kò fi ipá mú ara rẹ láti ronú rere. O ń pààrọ̀ ìparun tí kò ṣe kedere fún àwòrán pàtó, tó kéré, tó sì jẹ́ òtítọ́ sí i. A lè ṣètò fún àwọn àníyàn pàtó. Àwọn ìparun kìkì ni a lè bẹ̀rù. Yíyí padà láti ọ̀kan sí èkejì ni ìtura náà jù.

Dáàbò bo alẹ́ náà mọ̀ọ́mọ̀

Ọ̀pọ̀ ẹ̀rù ọjọ́ Àìkú jẹ́ ọ̀fọ̀ ní tòótọ́ fún ìparí-ọ̀sẹ̀ tó ń parí. Nítorí náà má jẹ́ kí apá tó dára parí ní kùtùkùtù. Ṣètò nǹkan fún alẹ́ ọjọ́ Àìkú tí o ní ìretí rẹ̀ ní tòótọ́, ètò tí o ti ń fi pamọ́, ìpè pẹ̀lú ọ̀rẹ́ kan, ìwẹ̀ gígùn, oúnjẹ tó dára. Rírí nǹkan aládùn níwájú ń fún ọpọlọ rẹ tó ń wo iwájú ní ohun mìíràn láti dojúkọ dípò ọjọ́ Ajé.

Kí o sì ṣọ́ oorun rẹ. Ọjọ́ Àìkú ni alẹ́ tó burú jù láti dúró títí di alẹ́ jù tí a ń yí àwọn ìròyìn burúkú nípa ọ̀sẹ̀ náà ká, èyí tó ń pààrọ̀ ìṣẹ́jú ìdárayá díẹ̀ fún ọjọ́ Ajé tí ó rẹ̀, tí ó sì ní àníyàn sí i. Ẹ̀rù náà ń jẹ lára àárẹ̀.

Pa ìrísí díẹ̀ mọ́ ní gbogbo ìparí-ọ̀sẹ̀

Nìwọ̀nyí ni olùkópa jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ tó rọrùn láti fojú fò. Ìparí-ọ̀sẹ̀ tí kò ní ìrísí kankan lè fi ọ́ sílẹ̀ pẹ̀lú àníyàn sí i ní ọjọ́ Àìkú, kì í ṣe kù. Àwọn àkókò-ìjí tó yàtọ̀ gan-an, oúnjẹ nígbàkúgbà, ètò kankan sí àwọn ọjọ́. Ó dà bí òmìnira, díẹ̀ nínú rẹ̀ sì jẹ́ bẹ́ẹ̀. Ṣùgbọ́n ó tún túmọ̀ sí pé ìrísí ọjọ́ Ajé máa ń dé bí ìyanu dípò ìpadàbọ̀.

APA tọ́ka sí àwọn ìpìlẹ̀ tó dúró ṣinṣin, oorun àti ìṣíkiri déédéé, gẹ́gẹ́ bí ààbò gidi lòdì sí àníyàn-ìretí, nítorí ààtò ń fún ọpọlọ tó ní àníyàn ní àwọn ohun àìmọ̀ tó kéré láti jẹ. O kò nílò láti ṣètò ọjọ́ Àbámẹ́ta rẹ bí ọjọ́ iṣẹ́. Kàn pa àwọn ìdúró díẹ̀ mọ́: àkókò oorun àti ìjí tó ṣe déédéé, oúnjẹ ní àwọn wákàtí tí a lè dá mọ̀, ìmọ́lẹ̀ oòrùn àti ìṣíkiri díẹ̀ lóòjọ́. Àwọn ìdúró kékeré yẹn ń dín àlàfo tó wà láàrin ìparí-ọ̀sẹ̀ àti ọ̀sẹ̀ iṣẹ́ kù, kí ìyíká ní ọjọ́ Àìkú lè jẹ́ ìyíká dípò gàárì.

Mú òwúrọ̀ ọjọ́ Ajé rọrùn lóru yìí

Àwọn ọ̀rọ̀ ètò kékeré ń gbé ẹrù ọkàn tó yani lẹ́nu. Tẹ́ aṣọ rẹ jáde. Pé àpò rẹ. Ṣètò kọfí náà. Pinnu iṣẹ́ pàtàkì kan tí o ní láti ṣe fún òwúrọ̀ kí o má fi máa pinnu rẹ̀ ní aago mẹ́jọ àárọ̀ tí o ti wà lẹ́yìn.

Ọ̀kọ̀ọ̀kan nínú ìwọ̀nyí ń fá àìdánilójú díẹ̀ kúrò ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀sẹ̀ náà, àìdánilójú sì ni epo náà. Òwúrọ̀ ọjọ́ Ajé tó ní àwọn ohun àìmọ̀ tó kéré rọrùn láti retí ní ẹ̀rù kù ní alẹ́ ọjọ́ Àìkú.

Nígbà tí ó bá ń tọ́ka sí ohun gidi

Nígbà mìíràn ẹ̀rù ọjọ́ Àìkú jẹ́ ẹ̀rù ìyípadà lásán. Nígbà mìíràn wọ́n jẹ́ oníṣẹ́.

Bí ẹ̀rù náà bá jẹ́ pẹ̀lẹ́ tí ó sì ń parẹ́ ní kété tí o bá wọ ọjọ́ Ajé rẹ ní tòótọ́, àwọn ohun-èlò tó wà lókè sábà máa tó. Ṣùgbọ́n fiyèsí bí ó bá le, bí ó bá ń farahàn lọ́pọ̀ ọ̀sẹ̀, bí ó bá ń tàn sí ọjọ́ Àbámẹ́ta, tàbí bí àwọn ọjọ́ Ajé fúnra wọn bá burú ní tòótọ́ dípò kí wọ́n kàn kún fún iṣẹ́. Ìru ẹ̀rù tó dúró ṣinṣin ṣáájú gbogbo ọ̀sẹ̀ iṣẹ́ lè jẹ́ àmì gidi nípa iṣẹ́ náà fúnra rẹ̀: àyíká olóró, ipò iṣẹ́ tí kò bára mu, ìrẹ̀wẹ̀sì tó ti ń dàgbà fún ìgbà pípẹ́, ìtọ́jú tí kò dára. Ìyẹn jẹ́ ìsọfúnni tó tọ́ láti mú ní pàtàkì dípò kìkì ìṣàkóso rẹ̀ kúrò.

Ó tún tọ́ láti mọ ìyàtọ̀ láàrin ọjọ́ Àìkú tó le àti ohun tó tóbi sí i. Nígbà tí àníyàn bá ń da oorun rẹ rú déédéé, oúnjẹ rẹ, àwọn ìbáṣepọ̀ rẹ, tàbí agbára rẹ láti ṣiṣẹ́, tàbí nígbà tí ìṣesí ìsàlẹ̀ àti ẹ̀rù bá ń tàn dé ọ̀nà jíjìn ju alẹ́ ọjọ́ Àìkú lọ, ìyẹn kì í ṣe ẹ̀rù ọjọ́ Àìkú mọ́. Ìyẹn tọ́ láti jíròrò pẹ̀lú dókítà tàbí oníṣègùn-ọpọlọ. Àníyàn-ìretí ń dáhùn dáadáa sí àtìlẹ́yìn àwọn akọ́ṣẹ́mọṣẹ́, títí kan àwọn ọ̀nà bíi ìtọ́jú-ọpọlọ ìhùwàsí, o kò sì ní láti dúró títí nǹkan yóò fi le kọjá àyà kí o tó béèrè fún ìrànwọ́.

Nína ọwọ́ jáde kì í ṣe àmì pé àwọn ọgbọ́n wọ̀nyí kùnà. Ó jẹ́ ìwọ tí o ń mú àwọn àmì ìkìlọ̀ ara rẹ ní pàtàkì, èyí tó jẹ́ ohun tó tọ́ gan-an láti ṣe pẹ̀lú wọn.

Ẹ̀rù ọjọ́ Àìkú wọ́pọ̀, wọ́n ṣeé ṣàlàyé, fún ọ̀pọ̀ ènìyàn sì wọ́n ṣeé ṣiṣẹ́ lé lórí. O kò lè yí ohun tí ọjọ́ Ajé mú padà nígbà gbogbo. O lè yí iye ọjọ́ Àìkú rẹ tí a gbà á láàyè láti gbà padà.

Àwọn Orísun

• Cleveland Clinic, How To Fight Off the Sunday Scaries
• American Psychological Association, Understanding anticipatory anxiety during key life transitions
• Nature Reviews Neuroscience (via PMC), Uncertainty and Anticipation in Anxiety: An integrated neurobiological and psychological perspective