Bạn Là Bộ Điều Nhiệt, Không Phải Cái Nhiệt Kế

Một cuộc họp đi chệch hướng. Ai đó gắt với ai đó, các con số tệ hại, và trong khoảng một phút cả căn phòng đã căng cứng. Vai nhô lên. Người ta ngừng đưa ra ý tưởng. Bạn cảm nhận được bầu không khí đổi khác. Và đây mới là phần kỳ lạ: bạn bước vào vẫn ổn, giờ thì bạn cũng căng thẳng, mà bạn không nói nổi chính xác điều đó xảy ra lúc nào.

Đó là một cái nhiệt kế đang làm điều mà nhiệt kế vẫn làm. Nó đọc nhiệt độ xung quanh và báo lại. Căn phòng thế nào thì cái nhiệt kế thành thế ấy. Phần lớn chúng ta vận hành ở chế độ đó hầu hết thời gian mà chưa từng chọn nó. Sếp lo lắng, thế là ta lo lắng. Một người bạn rối bời, thế là ta rối bời theo. Ngày trao cho ta một tâm trạng và ta khoác nó lên người.

Một bộ điều nhiệt hoạt động khác hẳn. Nó cũng cảm nhận căn phòng. Nhưng nó không chỉ báo lại nhiệt độ. Nó đặt ra một nhiệt độ. Nó giữ một con số và lặng lẽ kéo căn phòng về phía con số đó. Khi phòng lạnh đi, nó không lạnh theo mọi người. Nó tỏa nhiệt.

Bạn có thể là một trong hai. Sự khác biệt giữa chúng chính là phần lớn ý nghĩa khi người ta gọi ai đó là vững vàng.

Và điều này quan trọng vượt xa các cuộc họp. Bộ điều nhiệt và cái nhiệt kế xuất hiện ở bàn ăn tối khi một đứa con tuổi teen về nhà trong tâm trạng hoảng loạn, trong xe khi tắc đường và một ngày tồi tệ chồng chất lên nhau, trong nhóm chat nơi cơn hoảng của một người bạn chực biến thành cơn hoảng của tất cả. Chế độ bạn vận hành là một trong những lựa chọn lặng lẽ và thường trực nhất mà bạn đưa ra. Phần lớn chúng ta chẳng bao giờ nhận ra mình đang lựa chọn.

Vì sao một căn phòng lại lây tâm trạng ngay từ đầu

Đây không phải một lý thuyết về tính cách. Có cơ chế thật sự nằm sau nó.

Cảm xúc dễ lây. Ta nhặt chúng từ nhau như nhặt một cái ngáp, phần lớn dưới mức nhận thức, qua giọng nói, vẻ mặt, tốc độ nói, sự căng cứng trong dáng điệu. Các nhà nghiên cứu gọi đây là lây lan cảm xúc (emotional contagion), và một trong những người nghiên cứu kỹ lưỡng nhất, cố giáo sư Sigal Barsade của Wharton, đã cho thấy rằng tâm trạng của một người duy nhất có thể lan tỏa ra và làm thay đổi cách cả một nhóm cảm nhận và làm việc cùng nhau. Tâm trạng lan đi. Nó không xin phép.

Đây là phần quan trọng nếu có ai đó nhìn vào bạn. Người ta để ý nhiều hơn đến người mà họ cho là đang dẫn dắt, nghĩa là trạng thái của bạn lan xa hơn bạn tưởng. Không phải vì bạn ồn ào, mà vì bạn đang được quan sát để tìm tín hiệu. Căn phòng đang lấy nhiệt độ từ bạn dù bạn có cố tình đưa ra hay không. Bạn vốn đã ảnh hưởng đến nhiệt độ, mỗi ngày, trong mọi căn phòng. Bạn không có quyền chọn không tham gia. Bạn chỉ có quyền chọn theo hướng nào.

Điều này không chỉ đúng với tâm trạng xấu. Nhà tâm lý học Daniel Goleman, viết trên Harvard Business Review về điều ông gọi là lãnh đạo nguyên thủy (primal leadership), lập luận rằng nhiệm vụ đầu tiên của một người lãnh đạo là nhiệm vụ cảm xúc, rằng sự vững vàng và ấm áp ở vị trí cao tạo nên điều ông đặt tên là sự cộng hưởng, một thứ nền tảng tích cực chung khơi dậy phần tốt nhất trong công việc của mọi người. Mặt trái cũng thật như vậy. Khi người định ra tông điệu đang rệu rã, sự rệu rã ấy cũng lan, và nó truyền xuống mọi người. Nhiệt độ bạn mang theo không phải một hệ thời tiết riêng tư. Nó là thời tiết khởi đầu của căn phòng.

Phản ứng có cảm giác như đang kiểm soát. Nhưng không phải.

Có một lý do khiến làm cái nhiệt kế là chế độ mặc định. Nó tạo cảm giác có ích. Khi căn phòng nóng lên và bạn nóng lên cùng nó, cơ thể bạn tin chắc rằng nó đang làm điều gì đó quan trọng.

Thực tế thì điều đang xảy ra gần với một cuộc chiếm quyền hơn. Dưới một cú căng thẳng thật sự, một trung tâm báo động nhỏ nằm sâu trong não, hạch hạnh nhân, có thể kích hoạt phản ứng chiến-hay-chạy trước khi phần tư duy chậm chạp hơn của bạn kịp bắt nhịp. Cleveland Clinic mô tả điều này thẳng thừng: trước một mối đe dọa, hạch hạnh nhân có thể giành lấy tay lái để bảo vệ bạn. Nhịp tim tăng vọt, hơi thở gấp gáp, cơ thể gồng lên. Đó là một món quà khi có một con gấu thật. Nó là một gánh nặng trong một cuộc họp ngân sách, bởi cùng cú dâng trào lẽ ra giúp bạn bỏ chạy lại làm im đi chính cái phần não mà bạn cần để phán đoán.

Vậy nên trạng thái phản ứng mang một cái giá thật. Nó đắt đỏ. Bạn kém sáng suốt nhất đúng vào lúc bạn vừa quyết rằng khoảnh khắc này là quan trọng nhất. Tất cả chúng ta đều từng gửi cái email mà mười phút sau ta sẽ chẳng bao giờ gửi, hoặc nói ra điều gì đó trong một cuộc trò chuyện nảy lửa mà phải mất cả tuần để gỡ lại. Đó là một cái nhiệt kế, hùa theo cái nóng của căn phòng và gọi nó là sự khẩn cấp. Cơ thể chắc mẩm rằng nó đang hành động quyết đoán. Thật ra nó chủ yếu chỉ đang phát tán cơn báo động.

Làm một bộ điều nhiệt không có nghĩa là bạn thôi cảm nhận cái nóng. Bạn cảm nhận trọn vẹn. Bạn chỉ không phải trở thành nó.

Cái giá của việc làm một cái nhiệt kế suốt đời

Một số người dịu dàng và tinh tế nhất bạn biết lại là những cái nhiệt kế từ đầu đến cuối. Họ bước vào một ngôi nhà căng thẳng và hấp thụ sự căng thẳng. Họ ngồi bên một người bạn đang khủng hoảng rồi ra về với chính cuộc khủng hoảng ấy. Họ cảm nhận mọi thứ quanh mình trọn vẹn đến mức không còn biết đâu là ranh giới giữa căn phòng và chính mình. Từ bên ngoài, điều này trông như sự đồng cảm. Thường thì nó gần với việc hoàn toàn không có một bộ điều nhiệt nào hơn.

Cái giá hiện ra từ từ. Nếu trạng thái bên trong bạn luôn bị quyết định bởi bất cứ thứ gì ồn ào nhất ở gần, thì bạn chẳng bao giờ thật sự được nghỉ ngơi. Bạn bị cuốn đi, giờ này qua giờ khác, bởi thời tiết của người khác. Đó là con đường nhanh dẫn đến kiểu kiệt sức mà giấc ngủ không chạm tới được. Nó cũng có xu hướng khiến bạn ít hữu ích hơn với chính những người bạn đang cố giúp, bởi một người đang chìm cùng bạn không thể với xuống và kéo bạn lên.

Một bộ điều nhiệt vẫn cảm nhận cái lạnh. Toàn bộ vấn đề là nó cảm nhận căn phòng một cách chính xác. Cái nó không làm là nhầm nhiệt độ của căn phòng thành nhiệt độ của chính mình rồi đầu hàng. Có một khoảng cách nhỏ, vững chãi giữa "tôi nhận ra căn phòng này đang lo lắng" và "giờ tôi đang lo lắng". Học cách sống trong khoảng cách ấy chính là phần lớn công việc. Nó cũng, một cách lặng lẽ, là một hình thức tự bảo vệ, chứ không phải sự lạnh lùng. Bạn giữ vững chỗ đứng của mình để có cái gì đó mà cho đi.

Cách giữ một mức cài đặt

Tin tốt là một bộ điều nhiệt không phải là một bộ não bình tĩnh hơn. Nó là vài thói quen nhỏ, được luyện tập khi chẳng có gì trục trặc, để chúng sẵn sàng khi có điều gì đó trục trặc. Không thói quen nào trong số này đòi hỏi một chức danh hay một văn phòng góc. Chúng có hiệu quả trong căn bếp gia đình và một nhóm chat hệt như trong phòng họp hội đồng.

1. Quyết định con số của bạn trước khi căn phòng nóng lên. Một bộ điều nhiệt hoạt động được vì có người đã cài đặt nó từ trước. Hãy chọn, trong một khoảnh khắc tĩnh lặng, cách bạn thật sự muốn thể hiện mình khi mọi chuyện đổ vỡ. Vững vàng. Tò mò thay vì phòng thủ. Người đặt ra câu hỏi hữu ích tiếp theo. Khi bạn đã gọi tên nó từ trước, bạn có một thứ để nhắm tới, không chỉ là bất cứ điều gì bạn tình cờ cảm thấy.

1. Nhận ra cú lây ngay khi nó xảy ra. Kỹ năng nằm dưới tất cả những điều này là bắt được khoảnh khắc tâm trạng căn phòng vươn tới bạn, cú nóng bừng, thôi thúc bắn trả, sự thắt lại trong lồng ngực. Bạn không thể chọn khác đi nếu không nhận ra mình đang lựa chọn. Gọi tên nó trong im lặng sẽ giúp ích. "Căn phòng đang lo lắng. Mình đang bị lây." Chút khoảng cách bé nhỏ ấy chính là nơi tự do của bạn cư ngụ.

1. Đặt một nhịp ngắt giữa cảm giác và hành động. Gần như chẳng có gì thật sự đòi hỏi một phản ứng tức thì, dù căng thẳng sẽ khăng khăng rằng mọi thứ đều đòi như vậy. Một hơi thở chậm. Một câu trì hoãn: "Để tôi ngồi với điều đó một lát." Khoảng ngắt ấy nhỏ thôi, và nó đủ để tư duy của bạn trở lại trực tuyến trước khi bạn hành động.

1. Trấn an cơ thể trước, rồi tin vào tâm trí. Bạn không thể lý luận để bình tĩnh trong khi cơ thể vẫn đang báo động. Một hơi thở ra dài, chậm làm được nhiều hơn trong khoảnh khắc đó so với bất kỳ lời động viên nào. Hai bàn chân chạm sàn. Vai hạ xuống. Làm cho cơn báo động thể chất lắng lại, và tư duy sáng rõ hơn thường tự khắc đến theo.

1. Tỏa nhiệt một cách có chủ đích. Đây là phần biến một cái nhiệt kế rất điềm tĩnh thành một bộ điều nhiệt thật sự. Hạ giọng xuống một bậc khi người khác cao giọng. Chậm lại khi căn phòng tăng tốc. Đặt một câu hỏi điềm tĩnh, rõ ràng. Bạn không giả vờ rằng chẳng có gì trục trặc. Bạn đang trao cho căn phòng một nhiệt độ khác để hướng về, và một cách đáng ngạc nhiên là phần lớn thời gian, nó hướng về thật.

Đây không phải là giả vờ bình tĩnh

Cũng đáng nói rõ một bộ điều nhiệt không phải là gì, bởi phép ẩn dụ này hay bị hiểu sai. Giữ một mức cài đặt không phải là dán lên gương mặt vẻ thanh thản trong khi bên dưới bạn đang lặng lẽ tan vỡ. Người ta cảm nhận được sự khác biệt giữa sự vững vàng thật và một màn trình diễn của nó, dù họ không gọi tên được điều gì lệch lạc. Sự bình tĩnh gượng ép thường khiến căn phòng lo lắng hơn, chứ không bớt đi, bởi giờ đây có một sự không khớp trong không khí và hệ thần kinh của mọi người đang cố tìm ra điều gì sai.

Nó cũng không phải là giả vờ rằng điều khó khăn không khó khăn. Một bộ điều nhiệt trong một cuộc khủng hoảng thật sự không nói rằng mọi thứ đều ổn. Nó nói điều gì đó đúng đắn hơn và vững vàng hơn. "Đây là một vấn đề có thật. Đây là điều đầu tiên chúng ta sẽ làm về nó." Sự bình tĩnh nằm ở chỗ đứng, không phải ở sự chối bỏ.

Hãy hình dung sự khác biệt trong một cuộc trao đổi. Một đồng nghiệp lao vào, giọng căng cứng, nói rằng cả dự án đang đổ vỡ. Câu trả lời kiểu nhiệt kế hùa theo cao độ ấy: "Khoan, gì cơ? Đổ vỡ thế nào? Tệ thật rồi." Giờ thì có hai người đang bốc cháy. Câu trả lời kiểu bộ điều nhiệt giữ vững con số của nó. Một hơi thở. Một giọng nói chậm hơn một chút. "Được rồi. Kể cho tôi nghe vừa có chuyện gì." Cùng một thông tin, cùng một mức độ hệ trọng. Một phản ứng nhân đôi cái nóng trong phòng. Phản ứng kia trao cho người đối diện một bề mặt mát hơn để đứng lên, và bạn gần như có thể nhìn thấy vai họ hạ xuống khi họ bắt đầu suy nghĩ trở lại. Bạn chưa giải quyết được gì cả. Bạn đã thay đổi nhiệt độ mà trong đó họ được giải quyết vấn đề, và điều đó thay đổi những gì là khả thi.

Khi mức cài đặt tuột mất

Đôi khi bạn sẽ đánh mất nó. Căn phòng sẽ thắng, bạn sẽ gắt, và bạn sẽ bắt gặp mình đang nói nửa chừng một câu mà mình hối tiếc. Đó không phải thất bại. Đó là làm một con người.

Điều người ta thật sự nhớ là điều bạn làm tiếp theo. "Lúc nãy tôi gắt với anh/chị, và như thế là không công bằng" dạy cho mọi người trong tầm nghe rằng một khoảnh khắc nóng nảy không phải là tận thế, rằng sự điềm tĩnh là điều bạn quay về, không phải thứ bạn hoặc có hoặc không. Sự hồi phục cũng dễ lây. Bạn không cần giữ nhiệt độ một cách hoàn hảo. Bạn cần quay về với nó.

Và có một giới hạn trung thực đáng nói thẳng. Nếu bạn nhận thấy mình không thể giữ chút vững vàng nào cả, rằng bạn ngập ngụa gần như mỗi ngày, gắt gỏng với những người bạn yêu thương, nằm thao thức tua đi tua lại, hoặc mang một nỗi sợ không chịu vơi đi, thì đó không phải vấn đề ý chí và không lượng hít thở nào sẽ chữa được. Đó là lúc nên nói chuyện với bác sĩ hoặc nhà trị liệu. Sự vững vàng là một kỹ năng bạn có thể rèn, và đôi khi nó cũng là điều bạn cần được giúp để quay về. Tìm đến sự giúp đỡ ấy chính là điều mang chất bộ điều nhiệt nhất mà bạn có thể làm.

Phần lớn các căn phòng bạn bước vào đều đang chờ được cho biết nên ở nhiệt độ nào. Sẽ có người định ra nó. Người đó có thể là người bình tĩnh nhất ở đó cũng được vậy.

Nguồn tham khảo

• Knowledge at Wharton, Leadership Influence: Controlling Emotional Contagion
• Harvard Business Review, Primal Leadership: The Hidden Driver of Great Performance
• Cleveland Clinic, Amygdala: A Small Part of Your Brain's Biggest Abilities