Nā ʻōlelo aʻo wikiwiki
- E māhele iā ia i kāu a me ka mea ʻaʻole nāu.
- E hoʻololi i ka mihi i hoʻokahi ʻanuʻu aʻe.
- E ʻōlelo iā ʻoe iho me he hoaaloha maikaʻi lā.
Hewa kekahi mea. Lohi kahi papahana. Pā ʻino kahi leka. Haʻihaʻi kahi hoʻolālā āu i hilinaʻi ai i mua o nā kānaka āu i mālama ai i ko lākou manaʻo.
I nā kekona mua, kīkoʻo kou noʻonoʻo i kahi moʻolelo. Kīkoʻo pinepine ia i ka mea like āna e kīkoʻo mau ai. Malia paha ʻo ka moʻolelo ʻo ka hāʻule ʻana o kekahi i ka pōpō. Malia paha ʻo ia ka manawa hiki ʻole, ʻo ka pohihihi o ka palapala, ʻo ke kanaka ʻē aʻe i ʻike pono. I kekahi manawa huli ka moʻolelo i loko a lilo i mea ʻino: *ʻoiaʻiʻo i hana kēia, hana mau kēia iaʻu.* Loaʻa i nā ʻano moʻolelo ʻelua kekahi mea like. Kau lākou i ka huila hoʻokele ma kahi hiki ʻole iā ʻoe ke loaʻa.
ʻO ke kuleana ʻana ka hoʻomaʻamaʻa o ke kīkoʻo ʻana i kahi nīnau ʻokoʻa. ʻAʻole ʻo "nona ka hewa o kēia," akā ʻo "he aha ka ʻāpana o kēia naʻu e hoʻoneʻe ai." Kani liʻiliʻi ia. Hoʻololi ia i ʻaneʻane nā mea a pau ma hope, no ka mea e hana ai i kahi āu e kau ai i ka mana.
Ka huila, a me ka mea e paʻa ana iā ia
Ua aʻo nā kauka noʻonoʻo i kēia no ke kanaono makahiki ma lalo o kahi inoa ʻoʻoleʻa iki: ʻo ka locus of control (ka wahi o ka mana). ʻO ka manaʻo, i waiho mua ʻia e Julian Rotter i nā makahiki 1960, ʻo ia ka lawe ʻana o kēlā me kēia o kākou i kahi manaʻoʻiʻo paʻa no ke kumu e hana ai nā mea iā kākou. ʻO nā kānaka me kahi locus loko e ʻano ʻike i ko lākou koho ponoʻī e hana i ko lākou hopena. ʻO nā kānaka me kahi locus waho e ʻano ʻike i nā hopena i hāʻawi ʻia iā lākou e ka pōmaikaʻi, nā kānaka ʻē aʻe, a i ʻole nā mana hiki ʻole iā lākou ke hoʻopā.
ʻO ka hapa nui o kākou ʻaʻole maʻemaʻe kekahi a i ʻole kekahi. Pakika kākou ma ka laina e pili ana i ka lā a me ke kūlana. Akā ʻoi aku ka koʻikoʻi o ko kākou wahi hoʻomaha ma kēlā laina ma mua o kou manaʻo. Hoʻopili nā ʻumi makahiki o ka noiʻi i kahi locus loko ikaika aku me ka mālama maikaʻi aʻe, ka hoʻomau hou aku, a me nā pae haʻahaʻa aʻe o ke kaumaha a me ka piʻihau, ʻoiai e hahai ana kahi ʻano waho aku me ke kōkua ʻole a me ka manaʻo o ka paʻa. Ua loaʻa i kahi noiʻi nui ua pae ʻia a kūpaʻa ke ʻano: ʻo nā kānaka i hōʻike ʻaʻohe hōʻailona o ke kaumaha a piʻihau i helu i ka loko loa, a ʻo ka poʻe me nā hōʻailona koʻikoʻi loa i helu i ka waho loa.
He mea pono e akahele ma ʻaneʻi, no ka mea he maʻalahi ke wili i kēia i kekahi mea pōʻino. ʻAʻole ke locus of control loko ka manaʻoʻiʻo nāu nā mea a pau ka hewa. He nui loa nā mea ma waho maoli o kou mau lima, a ʻo ka hoʻokamani ʻē aʻe he ʻano pahele kona. ʻO ka mana olakino, ʻoi aku ka pilikoʻi a me ka lokomaikaʻi. ʻO ia ka manaʻoʻiʻo ʻoiai he nui ma waho o kou mana, ʻaʻole ma waho *kekahi* o ia, a he pono ke hoʻopā i ka ʻāpana hiki iā ʻoe ke hoʻopā.
E noʻonoʻo i kahi hālāwai i hewa. Ua kamaʻilio ʻia ma luna ou, ua hele ka hoʻoholo i ke ala hewa, a haʻalele ʻoe me ka huikau. He piha a maʻemaʻe ka heluhelu waho: ʻaʻole lākou i hoʻolohe, ua lanakila ka leo nui loa, ua hoʻonohonoho ʻia ka papa mai kinohi. Hiki i kēlā me kēia huaʻōlelo o ia ke ʻoiaʻiʻo, a ʻo ia naʻe ke waiho iā ʻoe me ka mea ʻole e hana ai. ʻAʻole ka heluhelu loko e hōʻole i kekahi o kēlā. Hoʻohui wale ia i hoʻokahi laina hou. Ua kali au a hiki i ka hopena e ʻōlelo ai i kaʻu. Hiki iaʻu ke hoʻouna i ka leka hahai aʻu i hoʻouna ʻole ai. I ka manawa aʻe hiki iaʻu ke kamaʻilio me ke kanaka koʻikoʻi ma mua o ka piha ʻana o ka lumi. ʻAʻohe o kēlā mau neʻe e hōʻoia i kahi hopena maikaʻi aʻe. Nāu lākou a pau, a ʻo ia ka ʻokoʻa. Wehewehe ka moʻolelo waho i ke kumu i lilo ai ʻoe. Hāʻawi ka mea loko iā ʻoe i kekahi mea e hoʻāʻo ai.
ʻO kēlā manaʻoʻiʻo pilikoʻi ka ʻenekini holoʻokoʻa o ke kuleana.
No ke aha e ʻano maikaʻi ai ka hoʻāhewa a he nui loa kona kumukūʻai
He makemake ʻia ka hoʻāhewa no kekahi kumu. Ke hāʻawi ʻoe i ke kuleana i kekahi a i ʻole kekahi mea ʻē aʻe, loaʻa iā ʻoe kahi hoʻomaha wikiwiki. Ua pakele ʻoe. Loaʻa i ka ʻano ʻole kahi home, a ʻaʻole ʻo ʻoe.
ʻO ka pilikia ʻo ka mea a ka hoʻāhewa e hana mālie ai i kāu mau koho. I ka manawa he hewa o kekahi ʻē aʻe kahi pilikia, ʻaʻohe mea āu e hana ai akā ke kali ʻana iā lākou e hoʻoponopono. Ua lilo ʻoe i ʻōhua i kou kūlana ponoʻī. A ʻo ke kali ʻana, ʻoi loa ke kali ʻana i nā kānaka ʻaʻole paha e huli mai, ʻo ia kekahi o nā ala kūpaʻa loa e ʻano mana ʻole ai.
Aia kahi mana o kēia e ʻeha hou aku, ka mea e kuhikuhi i loko. Hiki i ka hoʻāhewa iā ʻoe iho ke hoʻokamani he kuleana, akā ʻaʻole pinepine pēlā. Nānā ke kuleana maoli i mua a he pono: eia kaʻu, eia kaʻu neʻe aʻe. Nānā ka hoʻāhewa iā ʻoe iho i hope a paʻa: eia ka hōʻike ʻo wau ka pilikia. Wehe kekahi i ka puka. Laka kekahi iā ia a hūnā i ke kī. Inā ʻike ʻoe ʻo kāu "kuleana" e hana wale i ka hilahila a ʻaʻole loa i kahi ʻanuʻu aʻe, ʻo ia kahi hōʻailona ua ʻino ia i kekahi mea ʻē aʻe.
ʻO ke alakaʻi ʻana iā ʻoe iho kēia ma mua o ke alakaʻi ʻana i kekahi ʻē aʻe
He maʻalahi ke waiho i ke kuleana ma lalo o ka ʻōlelo aʻo hana, ke ʻano mea a kahi luna e ʻōlelo ai i kahi hālāwai. Hoʻomaka ka mana hohonu aʻe ma mua o kēlā a pau, i ke ʻano o kou mālama ʻana i kou ahiahi ʻino ponoʻī.
ʻO ka mea noiʻi alakaʻi ʻo Amy Edmondson, nāna i hoʻolilo i kona ʻoihana i ke aʻo ʻana i ke ʻano o ka mālama ʻana o nā hui i nā kuhihewa, hana i kahi ʻokoʻa he pono like no kahi kanaka hoʻokahi e like me ka hui. Wehewehe ʻo ia i ke kuleana ʻaʻole he hoʻopaʻi, akā he ʻano kuleana noʻonoʻo, he hoʻohiki loko e hana i ka mea hiki iā ʻoe e hoʻokō i kahi kūlana āu e mālama maoli ai. ʻAʻole ke kūʻē o kēlā ʻo ka hoʻomaha. ʻO ia ka lana. ʻO ka ʻae ʻana i nā mea e hana iā ʻoe a kapa iā ia he pōmaikaʻi ʻino.
Akahele ʻo Edmondson e hoʻokaʻawale i kēia mai kahi moʻomeheu o ka hoʻāhewa. Ma kekahi o kāna mau laʻana kaulana loa, ua paʻa kahi haukapila i ka mea a kāna limahana i kapa ʻawaʻawa ai ʻo nā ABC o ka lāʻau lapaʻau: e hoʻopiʻi, e hoʻāhewa, e hōʻino. Hūnā nā kānaka i kā lākou kuhihewa no ka mea ʻo ka ʻae ʻana i hoʻokahi ʻo ia ke haehae ʻia. Hoʻololi kahi alakaʻi hou i ka lula. Hiki iā ʻoe ke hōʻike i kahi pilikia me ka makaʻu ʻole i ka hoʻouka ʻia no ka hōʻike, a i ka manawa like kau kiʻekiʻe nā kūlana. Mālama ʻia nā kuhihewa he mea hiki i ka ʻōnaehana ke aʻo mai ma kahi o kahi mea e pono e hoʻopaʻi ʻia ai kekahi kanaka. Piʻi nā hōʻike, a piʻi pū ka maikaʻi o ka hana.
He pololei ka mana pilikino o kēlā haʻawina. Hiki iā ʻoe ke mālama iā ʻoe iho i kahi kūlana maoli me ka hoʻololi ʻole i kēlā me kēia hina i hōʻike e hāʻule ana ʻoe. ʻO ka ʻoiaʻiʻo, hiki iā ʻoe ke mālama i nā kūlana kiʻekiʻe inā hana ʻole ʻoe pēlā. ʻO nā kānaka e mālama i kēlā me kēia kuhihewa he pōʻino e hoʻōki i ka hoʻāʻo ʻana i nā mea, a i ʻole e hoʻōki i ka haʻi ʻana i ka ʻoiaʻiʻo no ke ʻano o ka hana, i kekahi manawa iā lākou iho. ʻO ke kuleana i hana maikaʻi ʻia, he ʻoiaʻiʻo a kūpaʻa i ka manawa like. ʻŌlelo ia: ʻaʻole i hele kēlā e like me kaʻu makemake, eia ka ʻāpana naʻu e kuleana ai, eia kaʻu e hana ʻokoʻa ai. A laila hoʻokuʻu ia i ke koena.
Pehea e hoʻomaʻamaʻa ai me ka hahau ʻole iā ʻoe iho
He ʻiʻo ke kuleana, ʻaʻole he ʻano kanaka. Kūkulu ʻoe iā ia i nā manawa maʻamau, a kūkulu ʻoe iā ia me ka mālie. He mau ala e hoʻomaka ai:
- E hoʻokaʻawale i ke kūlana i ʻelua puʻu. Ke hewa kekahi mea, e hanu a e māhele iā ia: he aha ka mea i loko maoli o koʻu mana, a he aha ka mea ʻole. He hui ka hapa nui o nā pilikia. ʻAʻole ka pahuhopu ka koi ʻana i ka mea holoʻokoʻa. ʻO ia ka loaʻa ʻana i ke kihi nāu a e kau i kou ikaika ma laila ma kahi o nā ʻāpana hiki ʻole iā ʻoe ke hoʻoneʻe.
- E nānā i kāu ʻōlelo no hoʻokahi pule. E nānā i ka pinepine o kāu ʻōlelo ʻana "ua pono au e," "ua koi lākou iaʻu," "ʻaʻohe mea hiki iaʻu ke hana." I kekahi manawa he ʻoiaʻiʻo kēlā. He maʻa pinepine ia. E hoʻāʻo e hoʻololi i "ua koho au e" a e nānā i kona ʻano. ʻOiai he ʻino nā koho, ʻo ke kapa ʻana iā lākou he nāu e hoʻihoʻi i ka huila i kou mau lima.
- E hoʻokaʻawale i ka mihi mai ka haʻawina. Maikaʻi ke kaumaha i ka hewa ʻana o kekahi mea. E noho me ia no kekahi manawa, a laila e nīnau i ka nīnau pono aʻe: he aha kaʻu e hana ʻokoʻa ai i ka manawa aʻe, ma ke kikoʻī. ʻO kahi mihi hiki ʻole iā ʻoe ke hoʻololi i kahi ʻanuʻu aʻe, he ʻeha wale nō ia āu e wehe hou mau ai.
- E hana i ka hoʻoponopono he liʻiliʻi a maoli. Inā ʻaiʻē ʻoe i kekahi i kahi kala a i ʻole kahi hoʻopololei, lanakila kahi maʻalahi ma luna o kahi paʻakikī. "Ua hana hewa au i kēlā, a mihi au. Eia kaʻu e hoʻoponopono ai." ʻAʻohe wehewehe lōʻihi, ʻaʻohe hoʻolaha no ke kala. ʻO ke kuleana maʻemaʻe a neʻe i mua e aʻo i nā kānaka a puni iā ʻoe hiki ke ola ma hope o nā kuhihewa, ʻo ia kekahi o nā mea lokomaikaʻi loa hiki iā ʻoe ke hōʻike.
- E hāʻawi iā ʻoe iho i ka lokomaikaʻi like āu e hāʻawi ai i kahi hoaaloha. ʻAʻole loa ʻoe e haʻi i kekahi āu e aloha ai he hōʻike kahi hopena ʻino hoʻokahi he kanaka hāʻule ʻo ia. ʻO ke kūlana āu e mālama ai iā ʻoe iho, pono e loaʻa kēlā mahana like ma lalo ona. Paʻa, ʻaʻole ʻino.
ʻAʻole o kēia e pono iā ʻoe e lilo i ke ʻano kanaka i loaʻa nā pane a pau. Noi wale ia iā ʻoe e koho mau i ka nīnau e waiho ana iā ʻoe me kekahi mea e hana ai.
ʻO ka mea maʻalahi e hala, ʻo ia ke ʻano o ka hōʻuluʻulu ʻana o kēia. I kēlā me kēia manawa āu e loaʻa ai i kou kihi o kahi pilikia a hana iā ia, hōʻiliʻili ʻoe i kahi hōʻike liʻiliʻi he koʻikoʻi kāu mau hana. E hana i kēlā i nā manawa lawa a hoʻōki ka hōʻike i ka lilo ʻana i mea āu e hoʻopaʻapaʻa iā ʻoe iho i loko. Lilo ia i ke ʻano o kou ʻike ʻana iā ʻoe iho ma ka maʻamau, ka manaʻo loko kūpaʻa he kanaka ʻoe e hiki ke hoʻololi i ke ʻano o ka hele ʻana o nā mea. ʻO ia ka mana loko like a ka noiʻi e hoʻopili ai me ka mālama maikaʻi aʻe a me nā pae haʻahaʻa aʻe o ka piʻihau a me ke kaumaha, a ʻaʻole ia he ʻano āu i pōmaikaʻi ke loaʻa. ʻO ia ke koena o hoʻokahi tausani koho maʻamau e kīkoʻo i ka huila. ʻIke nā kānaka a puni iā ʻoe iā ia ma mua o ko lākou kapa ʻana iā ia. Hoʻomaka lākou e lawe mai iā ʻoe i nā mea paʻakikī, ʻaʻole no kou hoʻoponopono mau ʻana iā lākou, akā no ka mea ʻaʻole ʻoe e haʻihaʻi a ʻaʻole ʻoe e ʻimi i kekahi e hoʻāhewa. ʻO ia ka mea maoli o ke alakaʻi ʻana iā ʻoe iho, a ʻo ia ke kumu e pono e kūkulu ʻia i loko ou ma mua o kona waiwai i kekahi ʻē aʻe.
I ka manawa ʻaʻole ke kuleana ka pane
Aia kahi palena maoli ma ʻaneʻi, a he koʻikoʻi ia.
Inā ʻike ʻoe e lawe kuleana ana ʻoe no nā mea a pau, me nā mea i hana akāka ʻia iā ʻoe, ʻaʻole ia he ikaika. Ma hope o kekahi mau ʻike, ʻoi loa ka hoʻomāinoino, ka pōʻino, a i ʻole ka ʻeha hohonu, hiki i ka manaʻo e hoʻāhewa iā ʻoe iho ke holo hohonu loa a ʻano like me ka ʻoiaʻiʻo. ʻAʻole pēlā. ʻAʻole maoli kekahi mau mea nāu e lawe ai, a ʻaʻohe nui o ka "he aha kaʻu i hiki ke hana ʻokoʻa" e lilo ai lākou i nāu. He paʻakikī ka hoʻokaʻawale ʻana i kekahi mai kekahi, a ʻaʻole he hana nāu e hana hoʻokahi.
Pēlā nō no kēlā manaʻo kaumaha a paʻa, ke ʻano me he mea ʻole lā kekahi i loko o kou mana ʻoiai kāu nānā ʻana, ke lawe kahi lā maʻamau i nā mea a pau āu e loaʻa ai. Hiki i kēlā kūlana palahalaha a mana ʻole ke lilo i hōʻailona o ke kaumaha ma mua o kahi pilikia me kou ʻano noʻonoʻo, a pane ia i ke kākoʻo, ʻaʻole i ka hoʻoikaika nui ʻana iā ʻoe iho. Hiki i kahi kauka a i ʻole kahi kauka noʻonoʻo ke kōkua iā ʻoe e hoʻokaʻawale i ka mea nāu mai ka mea ʻole, a hiki iā lākou ke kōkua me ke kaumaha ma kekahi ʻano. ʻO ke kīkoʻo ʻana i kēlā ʻano kōkua he hana kuleana nō ia. ʻO ʻoe ia e lawe ana i ka ʻanuʻu hoʻokahi i loaʻa, ʻo ia pinepine ka mea a pau a ke kuleana e noi ai.
ʻO ka ʻōlelo hoʻohiki mālie i loko o kēia a pau, ʻo ia ka mea ʻaneʻane ʻole ʻoe i paʻa e like me ka koi ʻana o ka moʻolelo ʻino loa o kou poʻo. Aia ʻaneʻane mau kahi kihi o ke kūlana me kou inoa. E ʻimi i kēlā kihi. E hoʻomaka ma laila.
Nā kumu
- Simply Psychology, Locus of Control Theory In Psychology: Internal vs External
- SSM - Population Health (PubMed Central), Locus of control, self-control, and health outcomes
- Amy C. Edmondson, Psychological Safety Does Not Equal "Anything Goes"
- Harvard Business Review, How a New Leader Broke Through a Culture of Accuse, Blame, and Criticize