Àníyàn lòdì sí Àìsàn Àníyàn: Bí o Ṣe Lè Sọ Ìyàtọ̀

Àníyàn ní orúkọ búburú tí kò tóótun ní kíkún. Ọkàn tí ń sá kíákíá kí o tó lọ síbi ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò ńlá. Kókó inú ìfun rẹ nígbà tí ọmọ kan bá pẹ́ dé ilé. Àtúnṣe-ojú-ṣíṣí ti ìjíròrò tí kò lọ dáadáa. Kò sí ọ̀kan nínú ìyẹn tí ó jẹ́ àìṣiṣẹ́-dáadáa. Ó jẹ́ ara tí ń ṣe iṣẹ́ rẹ̀. Àníyàn ni ètò ìkìlọ̀ àtijọ́ jù tí o ní, ní ọ̀pọ̀ àkókò sì ni ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí a ṣe ṣètò rẹ̀, ó ń tọ́ka àfiyèsí rẹ sí nǹkan kan tí ó lè ṣe pàtàkì ó sì ń mú ọ múra-sílẹ̀ láti bá a lò.

Wàhálà náà ni pé ètò ìkìlọ̀ kan náà lè di. Ó lè bẹ̀rẹ̀ sí dún nígbà tí kò bá sí ohun tí a ó dáhùn sí, tàbí dúró ní ṣíṣe pẹ́ lẹ́yìn tí àkókò náà ti kọjá, tàbí pariwo tó bẹ́ẹ̀ tí ó fi rì ìyókù ìgbé-ayé rẹ. Ìyẹn ni ìlà tí ó wà láàrín àníyàn tí ó wọ́pọ̀ àti àìsàn àníyàn ní àfojúsùn. Mímọ̀ ẹ̀gbẹ́ wo tí o wà ń yí ohun tí o yẹ kí o ṣe lẹ́yìn náà padà.

Èyí kì í ṣe àyẹ̀wò tí ó parí nínú àyẹ̀wò-àìsàn. Oníṣègùn nìkan ló lè ṣe ìyẹn, wọ́n sì gbọ́dọ̀ ṣe é. Ṣùgbọ́n o lè kọ́ láti ka àwọn àmì dáadáa tó láti mọ̀ bóyá o ń bá àkókò líle lò tàbí nǹkan kan tí ó tọ́ sí ìrànlọ́wọ́ gidi. Jẹ́ kí a rìn nínú bí.

Bí àníyàn tí ó wọ́pọ̀ ṣe rí

Àníyàn déédéé ní ìsopọ̀ pẹ̀lú nǹkan kan. Okùnfà kan wà, ìmọ̀lára náà sì jẹ́ ìwọ̀n tí ó tọ́ fún un fẹ́rẹ̀ẹ́. O ń bẹ̀rù kí o tó wọ ọkọ̀-òfúrufú, kì í ṣe kí o tó ṣàyẹ̀wò àpótí-ìfìwé. O ń ṣàníyàn nípa àwọn owó-ìdíyelé ní ọ̀sẹ̀ tí owó kò pọ̀, lẹ́yìn náà o rọ̀ nígbà tí owó-iṣẹ́ bá dé.

Ó tún máa ń ṣe nǹkan tí ó wúlò. Ìbẹ̀rù kékeré kí o tó ṣe ìfihàn ń mú ọ mọ́. Ìmọ̀lára ẹ̀rù díẹ̀ nípa ìparí-àkókò ń mú ọ bẹ̀rẹ̀. Àníyàn tí ń ti ọ́ láti múra-sílẹ̀, láti ṣàyẹ̀wò ní ìlọ́po-méjì, láti farahàn, ni ètò náà tí ń jèrè ìtọ́jú rẹ̀.

Lẹ́yìn náà ó sì ń jẹ́ kí ó lọ. Ìmọ̀lára náà dìde, dé orí, ó sì rọ̀ nígbà tí ipò náà bá yanjú tàbí tí o ti bá a lò. O lè rẹ̀wẹ̀sì lẹ́yìn náà, ṣùgbọ́n o ń padà sọ̀kalẹ̀. NHS sọ ọ́ ní rírọrùn: ọ̀pọ̀ ènìyàn ní ìmọ̀lára àníyàn nígbà mìíràn, ìyẹn fúnra rẹ̀ kò sì túmọ̀ sí pé nǹkan kan ṣì.

Nítorí náà, irú ojoojúmọ́ náà ní ànímọ́ jẹ́jẹ́ mẹ́ta. Ó ní okùnfà. Ó bá okùnfà náà mu. Ó sì ń dópin.

Nígbà tí ó bá yẹ̀ sínú àìsàn

Àìsàn àníyàn ni ohun tí o ń rí nígbà tí àwọn ànímọ́ mẹ́ta wọ̀nyẹn bá fọ́ lulẹ̀. Ìbànújẹ́-ọkàn dáwọ́ nínílò ìdí. Ó dáwọ́ bíbá ìwọ̀n ewu náà mu. Ó sì dáwọ́ pípa ara rẹ̀ kúrò. National Institute of Mental Health ṣàpèjúwe rẹ̀ ní pẹtẹ́ẹrẹ: àníyàn náà kì í lọ, ó ń farahàn káàkiri ọ̀pọ̀ ipò, ó sì lè burú sí i bí àkókò ti ń lọ.

Ọ̀wọ́ ìlànà díẹ̀ máa ń ṣàmì ìyípadà náà.

• Àníyàn náà ṣòro láti ṣàkóso. O lè rí i pé ẹ̀rù kan kọjá ìwọ̀n síbẹ̀ tí o kò lè sọ̀rọ̀ ara rẹ kalẹ̀. Òdìkejì-ìbúgbé náà kì í dáhùn.
• Ó ń tàn káàkiri. Dípò ìbànújẹ́-ọkàn kedere kan, ó ń fò láti ìlera rẹ sí iṣẹ́ rẹ sí àwọn ìbáṣepọ̀ rẹ sí ariwo tí ọkọ̀-ayọ́kẹ́lẹ́ ṣe, láìfi ẹsẹ̀ kalẹ̀ rárá.
• Ó ń dúró. Nígbà tí àwọn oníṣègùn bá ṣe ìwọ̀n àìsàn àníyàn gbogbogbòò, wọ́n sábà ń wá àníyàn tí ó ti wà ní ọ̀pọ̀ ọjọ́ fún àyíká oṣù mẹ́fà. Àwọn àìsàn àníyàn mìíràn lè dé ní kíákíá ju ìyẹn lọ.
• Ó ń ná ọ ní àwọn nǹkan. O bẹ̀rẹ̀ sí yẹ̀ síbi. O ń fo ìṣẹ̀lẹ̀, yẹ̀ ìpè, kọ̀ àǹfààní, jáde kúrò ní ilé díẹ̀. Àníyàn náà kì í ṣe dídáàbò bo ìgbé-ayé rẹ mọ́. Ó ń dín in kù.
• Ó ń farahàn nínú ara rẹ. Ìṣòro sísùn. Ẹ̀rẹ̀kẹ́ tí a há. Ìfun tí kò ní dúró. Iṣan tí ń dùn nítorí pípa-mọ́ra. Àárẹ̀ tí ìsinmi kò lè wò sàn.

Ìbéèrè kan ṣoṣo tí ó wúlò jù ni èyí tí ó kẹ́yìn. Ǹjẹ́ ó ń dí nǹkan lọ́wọ́? Àníyàn tí ó bani lọ́kàn-jẹ́ ṣùgbọ́n tí kò yí bí o ṣe ń gbé ìgbé-ayé ní ti gidi padà jẹ́ nǹkan kan. Àníyàn tí ń tún àwọn ọjọ́ rẹ ṣe, tí ń pinnu ohun tí ìwọ yóò ṣe àti ibi tí ìwọ yóò lọ àti ẹni tí ìwọ yóò rí, ni irú tí ó tọ́ sí gbígbé lọ sọ́dọ̀ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́.

Ó lè ràn án lọ́wọ́ láti mú kí ìbéèrè yẹn ṣe kedere. Fojú-inú wo ènìyàn méjì, àwọn méjèèjì ní àníyàn nípa ìfihàn iṣẹ́ kan. Àkọ́kọ́ ní ìmọ̀lára àìsàn ní alẹ́ ọjọ́ ṣáájú, ó sùn dáradára kọ́, ó ṣe ọ̀rọ̀ náà bẹ́ẹ̀, ó sì wà dáadáa nígbà ọ̀sán. Èkejì ti ń bẹ̀rù rẹ̀ fún ọ̀sẹ̀ mẹ́ta, ó ti ṣe àdánwò àwọn ọ̀nà-àbáyọ, ó pè pé ó ṣàìsàn fún ìpàdé kékeré ní oṣù tó kọjá fún ìdí kan náà, ó sì ti bẹ̀rẹ̀ sí ṣe kàyéfì bóyá iṣẹ́ yìí tọ́ sí iye náà. Okùnfà kan náà. Ìbáṣepọ̀ tí ó yàtọ̀ pátápátá sí i. Ìmọ̀lára náà kì í ṣe òṣùwọ̀n. Àpẹrẹ-ẹsẹ̀ tí ó fi sílẹ̀ lórí ìgbé-ayé rẹ ni.

Ó ń wá ní àpẹrẹ ju ọ̀kan lọ

Àwọn ènìyàn nígbà mìíràn ń ronú pé àìsàn àníyàn túmọ̀ sí nǹkan kan: ènìyàn tí ó ń ṣàníyàn nípa gbogbo nǹkan. Ìyẹn jẹ́ àpẹrẹ kan, àti èyí tí ó wọ́pọ̀, ṣùgbọ́n ìdílé náà tóbi ju ìyẹn lọ. Ó ń ràn án lọ́wọ́ láti mọ̀ àwọn àpẹrẹ gbòòrò, nítorí ìrànlọ́wọ́ tí ó tọ́ sinmọ́ apá kan lórí èwo tí o ń bá lò.

• Àìsàn àníyàn gbogbogbòò ni irú tí ń léfòó òfìfo. Àníyàn náà kò so mọ́ ẹ̀rù kan. Ó ń lọ láti kókó sí kókó, ní ọ̀pọ̀ ọjọ́, sábà nípa àwọn nǹkan déédéé, ó sì ń rẹ̀ ni gan-an nítorí pé kò sí ìṣòro kan ṣoṣo láti yanjú.
• Àìsàn ìpáyà dá lórí ìkọ̀lù ìpáyà, èyí tí ó jẹ́ ìbúgbàù ẹ̀rù lọ́jijì, líle tí ń lù ní kíákíá tí ó sì mú àwọn àmì-ara líle wá: ọkàn tí ń lù gùdùgùdù, ààlà-èémí, ìmọ̀lára pé nǹkan kan ṣì gan-an. Ohun tí ń sọ ìkọ̀lù di àìsàn ni ẹ̀rù ti èyí tí ó tẹ̀ lé, èyí tí ó lè bẹ̀rẹ̀ sí ṣètò gbogbo ìgbé-ayé rẹ.
• Àìsàn àníyàn àwùjọ jẹ́ ẹ̀rù àṣejù ti ìdájọ́ tàbí ìtìjú níwájú àwọn ẹlòmíràn. Ó ju ìtìjú lọ jìnnà. Ó lè mú kí àwọn ìfọ̀rọ̀wérọ̀ déédéé, ìpàdé, ìpè-fóònù, jíjẹun ní gbangba, ní ìmọ̀lára ìhalẹ̀mọ́ni ní ti gidi.
• Àwọn ẹ̀rù-pàtàkì jẹ́ àwọn ẹ̀rù líle, pàtó, sábà ti nǹkan kan tàbí ipò kan, líle tó bẹ́ẹ̀ tí àwọn ènìyàn fi ń tún ìgbé-ayé wọn ṣe láti yẹ̀ okùnfà náà.

Àwọn wọ̀nyí ń bo araàwọn, ènìyàn kan sì lè ní ju ọ̀kan lọ ní àkókò kan. Kókó dídárúkọ wọn kì í ṣe láti fi ara rẹ sínú àpótí kan. Ó jẹ́ láti mọ̀ pé "Mo ní àìsàn àníyàn" lè rí yàtọ̀ gan-an láti ènìyàn kan sí òmíràn, àti pé oníṣègùn yóò fẹ́ mọ̀ irú èwo tí o ń rù.

Ìdí tí dídárúkọ rẹ̀ fi ṣe pàtàkì

Ó ń ṣe ìdẹwò láti gbé gbogbo èyí sẹ́yìn. Gbogbo ènìyàn ló ní wàhálà. O kò fẹ́ ṣe é ní nǹkan ńlá. Ṣùgbọ́n ìyàtọ̀ náà kì í ṣe nípa fífi àmì sí ara rẹ. Ó jẹ́ nípa rírí ìrànlọ́wọ́ tí ó tọ́ fún ìṣòro tí ó tọ́.

Bí ohun tí o ní bá jẹ́ àníyàn déédéé tí ń gbóná fún àkókò kan, àwọn ohun-èlò ojoojúmọ́ ń ràn án lọ́wọ́ ní ti gidi: oorun dídúró ṣinṣin, sísún ara, dídín kafíìnì kù, bíbá ẹni tí o gbẹ́kẹ̀lé sọ̀rọ̀, ìṣe-èémí tí o lè gbé ọwọ́ lé ní àkókò náà. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ gidi, wọ́n sì tọ́ sí ṣíṣe yálà nǹkan kan ṣì ní ti ìṣègùn tàbí kò ṣì.

Bí ohun tí o ní bá jẹ́ àìsàn àníyàn, àwọn ohun-èlò kan náà ṣì ń ràn án lọ́wọ́, ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ àfikún báyìí, kì í ṣe gbogbo ìtọ́jú náà. Gbígbìyànjú láti fi agbára-ìfẹ́ àti ìmí jíjìn díẹ̀ fi ọwọ́-líle dojú àìsàn ìṣègùn kan dà bí gbígbé omi inú ọkọ̀-omi tí ń jó pẹ̀lú ife kọfí. O lè bá a lọ fún ìgbà díẹ̀. Ó ń rẹ̀ ni, kò sì ṣàtúnṣe ojú-jíjò náà.

Èyí ni apá tí ó yẹ kí ó mú èyí rọrùn láti dojúkọ. Àwọn àìsàn àníyàn wà lára àwọn àìsàn-ìlera tí ó wọ́pọ̀ jù tí ó wà, èyí tí ó túmọ̀ sí pé o wà ní ẹgbẹ́ ńlá, ọ̀nà náà sì ti gún rẹ́gí. Wọ́n tún wà lára àwọn tí ó ṣeé-wòsàn jù. Àwọn ọ̀nà déédéé (ìtọ́jú-ọ̀rọ̀-sísọ, àwọn òògùn kan, tàbí àkópọ̀ àwọn méjèèjì) ń ṣiṣẹ́ dáradára fún ọ̀pọ̀ ènìyàn. Irú ìtọ́jú kan ní pàtàkì, ìtọ́jú-ìhùwà-onímọ̀ (cognitive behavioral therapy), ní àkọsílẹ̀ tí ó lágbára. Ó ń ṣiṣẹ́ nípa ríràn ọ́ lọ́wọ́ láti yí àwọn ìlànà ìrònú àti ìhùwà pàtó tí ń bọ́ àníyàn náà padà, dípò dídúró nìkan fún ìmọ̀lára náà láti kọjá. O kò wo ìdájọ́ ìgbé-ayé. O ń wo ìṣòro pẹ̀lú àwọn ojútùú tí a mọ̀.

Àwọn agbègbè-grẹ́ òtítọ́ díẹ̀

Ìgbé-ayé gidi kì í to ara rẹ̀ sí àwọn àpótí dídára, nítorí náà nǹkan díẹ̀ tọ́ sí sísọ ní gbangba.

O kò ní láti wà ní ipò tí ó burú jù rẹ kí o tó yẹ ìrànlọ́wọ́. Kò sí ìpele ìjìyà tí o gbọ́dọ̀ kọjá ní àkọ́kọ́, kò sí iye ìbànújẹ́ tí ó kéré jù tí ó jẹ́ kí o tóótun. Bí àníyàn bá ń yọ ọ́ lẹ́nu tó bẹ́ẹ̀ tí o fi ń kàwé nípa rẹ̀, ìyẹn tó láti bá ẹnìkan sọ̀rọ̀.

Ìbànújẹ́, àwọn ìyípadà ìgbé-ayé ńlá, àti àwọn ipò líle ní ti gidi lè mú àníyàn púpọ̀ wá tí ó yéni pátápátá tí ó sì tún tọ́ sí ìrànlọ́wọ́. "Ó bọ́gbọ́nmu pé mo ní ìmọ̀lára yìí" àti "Mo lè lo ìrànlọ́wọ́ díẹ̀ láti rù ú" jẹ́ òtítọ́ méjèèjì ní àkókò kan náà. Ọ̀kan kì í pa èkejì rẹ́.

Àníyàn tún lè wọ aṣọ-ìbòmọ́lẹ̀ ti ara. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ni ó ń bọ́ sí ọ́fíìsì dókítà tí wọ́n ń ṣàníyàn nípa ọkàn wọn tàbí ìfun wọn tí wọ́n sì rí pé ẹ̀rọ tí ó wà lábẹ́ jẹ́ àníyàn jálẹ̀. Ìyẹn kò sọ àwọn àmì náà di irọ́. Ara ni ibi tí ọ̀pọ̀ àníyàn ń gbé ní ti gidi, ìfunpá àyà tàbí ìfun tí ń ru lè jẹ́ gidi bí ohunkóhun tí ìṣàyẹ̀wò yóò rí.

Ìlà náà fúnra rẹ̀ sì lè ṣíkiri. Àníyàn déédéé lè jìn sí àìsàn ní oṣù díẹ̀, pàápàá lábẹ́ wàhálà tí ó dúró, àìsàn kan sì lè rọ̀ padà sí ohun tí a lè ṣàkóso pẹ̀lú ìtọ́jú tí ó tọ́. Nítorí náà, èyí kì í ṣe ìdájọ́ ìgbà-kan. Ó tọ́ sí ṣíṣàyẹ̀wò ara rẹ lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, kì í ṣe láti ṣọ́ gbogbo ìmọ̀lára rẹ, ṣùgbọ́n láti ṣàkíyèsí bí ojú-ọjọ́ bá ń yí padà.

Ohun tí a ó ṣe pẹ̀lú ìdáhùn náà

Bí o bá ti ka èyí tí o sì dá irú ojoojúmọ́ náà mọ̀, ó dára. Tọ́jú àwọn ohun ìpilẹ̀ṣẹ̀, jẹ́ jẹ́jẹ́ díẹ̀ sí araàrẹ, kí o sì pa ojú tí ó rọ̀ mọ́ bóyá ó ń dàgbà.

Bí o bá ti dá irú mìíràn mọ̀, àníyàn tí kò ní jáwọ́, tí ó tóbi ju àwọn okùnfà rẹ̀ lọ, tí ó ti bẹ̀rẹ̀ sí dí àwọn ọjọ́ rẹ mọ́, ìgbésẹ̀ tí ó tẹ̀ lé ni ìjíròrò pẹ̀lú akọ́ṣẹ́mọṣẹ́. Dókítà ìtọ́jú-àkọ́kọ́ jẹ́ ibi tí ó dára láti bẹ̀rẹ̀, sábà sì ni ó jẹ́ ìlẹ̀kùn tí ó rọrùn jù láti rìn kọjá. Bẹ́ẹ̀ ni oníṣègùn-ọkàn tàbí olùgbàninímọ̀ràn. O lè ṣàpèjúwe ohun tí ìwọ yóò ṣàpèjúwe fún ọ̀rẹ́: ohun tí o ní ìmọ̀lára, bí ó ṣe wọ́pọ̀ tó, àti ohun tí ó ń dí ọ lọ́wọ́ láti ṣe. Wọ́n ti gbọ́ ọ̀ ṣáájú. Ríràn lọ́wọ́ pẹ̀lú rẹ̀ ni iṣẹ́ náà.

Ó tọ́ sí mímọ̀ bí ìjíròrò àkọ́kọ́ yẹn ṣe rí ní ti gidi, nítorí ẹ̀rù rẹ̀ ń dá ọ̀pọ̀ ènìyàn dúró. Ó jẹ́ àwọn ìbéèrè jù. Báwo ni èyí ṣe ti pẹ́ tó, kí ni ìmọ̀lára rẹ̀ rí nínú ara rẹ, kí ni o ti dáwọ́ ṣíṣe nítorí rẹ̀. O kò ní láti dé pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ tí ó tọ́ tàbí ìtàn tí ó tò. Fífarahàn ní rúdurùdu àti àpọ̀jù jẹ́ ọ̀nà déédéé pátápátá láti bẹ̀rẹ̀.

Nǹkan kan sí i, nítorí ó ṣe pàtàkì jù. Bí àníyàn rẹ bá yẹ̀ sínú ìmọ̀lára pé o kò lè tẹ̀síwájú, tàbí tí o bẹ̀rẹ̀ sí ní àwọn ìrònú nípa fífi ara rẹ ṣe léṣe, ìyẹn kì í ṣe ìjíròrò ọjọ́-kan. Ìyẹn jẹ́ ìjíròrò nína-ọwọ́-jáde-báyìí, sí ìlà-pàjáwìrì, dókítà, tàbí ẹni tí o gbẹ́kẹ̀lé, lónìí. O kò ní láti ti ṣàlàyé rẹ̀ kí o tó béèrè. O kàn ní láti béèrè.

Àfojúsùn náà kì í ṣe láti dáwọ́ ìmọ̀lára àníyàn. Ìgbé-ayé láìní àníyàn yóò jẹ́ ìgbé-ayé pẹ̀lú ètò ìkìlọ̀ tí ó bàjẹ́. Ohun tí o ń wá ni ètò ìkìlọ̀ tí ó ń dún nígbà tí ó yẹ, tí ó bá ohun tí ó wà níwájú rẹ mu, tí ó sì ń rọlẹ̀ nígbà tí àkókò náà bá kọjá. Nígbà tí ó bá dáwọ́ ṣíṣe ìyẹn, iṣẹ́ náà kì í ṣe láti pa á dúró nípasẹ̀ ìsapá lásán. Ó jẹ́ láti rí ìrànlọ́wọ́ tí ó tọ́ láti mú kí ó ṣiṣẹ́ lẹ́ẹ̀kan sí i. Ìrànlọ́wọ́ yẹn wà, ó ń ṣiṣẹ́, nína-ọwọ́-jáde fún un sì jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn nǹkan dídúró ṣinṣin jù tí o lè ṣe.

Àwọn orísun

• National Institute of Mental Health, Anxiety Disorders
• Cleveland Clinic, Anxiety Disorders: Causes, Symptoms, Treatment & Types
• NHS, Generalised anxiety disorder (GAD) in adults