Dídarí Nínú Ìṣòro Ńlá

Fóònù dún ní wákàtí tí kò yẹ. Àdéhùn kan wó, ètò kan kú, àwọn nọ́ńbà padà wá ní àṣìṣe, ẹnìkan fara pa. Bí ó ti wù kí ó rí, o lè nímọ̀lára yàrá náà yíjú sí ọ, ó ń dúró. Bóyá o ní oyè tó sọ ọ́ di ẹni tó ní ẹrù. Bóyá o kàn ṣẹlẹ̀ láti jẹ́ ẹni tó dúró nítòsí ìṣòro náà jù. Ọ̀nàkọ̀nà, àwọn wákàtí díẹ̀ tó ń bọ̀ ni a ó gbé kalẹ̀, ní ọ̀pọ̀ ìgbà, nípa bí o ṣe ń mú ara rẹ.

Ìyẹn jẹ́ ohun wíwúwo láti kà nígbà tí inú rẹ fúnra rẹ̀ ti bọ́ sílẹ̀. Nítorí náà ẹ jẹ́ kí a jẹ́ olóòótọ́ nípa ipò náà ní àkọ́kọ́. O bẹ̀rù, tàbí ó kéré tán ọkàn rẹ ti mì, ṣíṣe ẹ̀dà bí ẹni pé bẹ́ẹ̀ kọ́ yóò sì ná agbára rẹ ju bí ó ṣe ń fi pamọ́ lọ. Èròngbà níbí kì í ṣe láti má nímọ̀lára ohunkóhun. Ó jẹ́ láti máa ṣiṣẹ́ nígbà tí o bá ń nímọ̀lára rẹ̀, àti láti jẹ́ ẹni tí àwọn ènìyàn tó yí ọ ká lè fi ara wọn tì.

Ìwádìí gidi wà lórí ohun tí ìyẹn gbà. Kò ṣàjèjì tó bí ó ṣe rí.

Lákọ̀ọ́kọ́, rí ọpọlọ tìrẹ padà

Lábẹ́ másùnmáwo tó le, ara rẹ ń ṣe ohun tó wúlò fún sísá fún ẹranko apẹranje ṣùgbọ́n tí kò wúlò fún ṣíṣàkóso ìpàdé. Apá tó ń rí ìhàlẹ̀ ti ọpọlọ rẹ, amygdala, ń dún kánkán tí ó sì pariwo, ó sì ń ṣe é kí apá tó lọ́ra, tó ronú sí i, prefrontal cortex, tó lè bá a. Àwọn homonu másùnmáwo ń ṣàn wọlé. Àfiyèsí rẹ ń há. Ìrònú gan-an tí o nílò jù, wíwọn àwọn àṣàyàn, kíka àwọn ènìyàn, yíyan ọ̀rọ̀, ń ṣòro láti dé gan-an nígbà tí ohun tó wà nínú ewu bá ga jù.

Nítorí náà ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ nínú ìṣòro-ńlá èyíkéyìí kì í ṣe ti ìlànà. Ó jẹ́ ti ara. O ní láti mú ètò tìrẹ sọ̀kalẹ̀ díẹ̀ kí o tó lè darí ti ẹlòmíràn.

Ohun-èlò tó rọrùn kan wà fún èyí tó ní ẹ̀rí rere tó ń yani lẹ́nu lẹ́yìn rẹ̀. Dárúkọ ohun tí o ń nímọ̀lára. Ìwádìí àwòrán-ọpọlọ UCLA kan tí Matthew Lieberman darí rí i pé ìṣe kedere ti fífi ìmọ̀lára sínú ọ̀rọ̀, fífi àmì sí ojú kan bí "ìbínú" tàbí "ìbẹ̀rù," mú ìgbòkègbodò nínú amygdala dákẹ́ ní ọ̀nà tí a lè wọ̀n nígbà tí ó ń mú apá ọpọlọ tó ń ronú sí i wá sórí-iṣẹ́. Lieberman fi wé títẹ̀ bíréèkì. O kò ní láti kéde rẹ̀ fún yàrá náà. Bí a bá sọ ọ́ jẹ́ẹ́ sí ara rẹ, "ó dára, mo bẹ̀rù ọkàn mi sì ń lù kìkì," ó bẹ̀rẹ̀ sí dá àwọn ìdarí padà fún ọ.

So ìyẹn pọ̀ mọ́ ìtújáde ẹ̀mí lọ́ra kan. Ẹsẹ̀ lórí ilẹ̀. Nígbà náà gbé ìgbésẹ̀ tó tẹ̀lé e dípò gbogbo wọn lẹ́ẹ̀kan náà.

Ohun tí àwọn ènìyàn nílò lọ́wọ́ rẹ ní tòótọ́

Nígbà tí o bá lè ronú, ìdẹwò náà ni láti ṣe àṣehàn ìdánilójú. Má ṣe é. Ìwádìí lórí dídarí kọjá àwọn àkókò líle ń tọ́ka sí ìhà kejì, sí òtítọ́.

Àyẹ̀wò ìdarí nígbà àjàkálẹ̀-àrùn ìbẹ̀rẹ̀, tí Beilstein àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ tẹ̀ jáde nínú ìwé-ìròyìn ìṣègùn kan, fa àwọn ìlànà ìbánisọ̀rọ̀ díẹ̀ jáde tó dúró lábẹ́ ìkìmọ́lẹ̀ gidi. Bá àwọn ènìyàn sọ̀rọ̀ lọ́pọ̀ ìgbà ju bí ó ṣe dà bí ẹni pé ó pọn dandan. Ṣe kedere nípa ìyàtọ̀ láàrin ohun tí o mọ̀ àti ohun tí o ń fojú bù. Tún ìhìn kókó náà sọ, nítorí àwọn ènìyàn tó wà lábẹ́ másùnmáwo kì í fa nǹkan mọ́ ara nígbà àkọ́kọ́. Jẹ́ kí ó wà láìléwu fún àwọn ènìyàn láti sọ ohun tó ń ṣẹlẹ̀ ní tòótọ́ fún ọ, títí kan ìròyìn búburú.

Ìkẹyìn yẹn ṣe pàtàkì ju bí ó ṣe ń dún lọ. Nínú ìṣòro-ńlá, ìsọfúnni jẹ́ afẹ́fẹ́-ọ̀fẹ́, o sì ń rí òtítọ́ nìkan bí àwọn ènìyàn kò bá bẹ̀rù láti fi í lé ọ lọ́wọ́.

Orúkọ kan wà fún ipò tó ń jẹ́ kí ìyẹn ṣeé ṣe. Amy Edmondson, tó ń kẹ́kọ̀ọ́ àwọn ẹgbẹ́ ní Harvard Business School, pè é ní ààbò ọpọlọ: ìmọ̀lára àjọpín pé a kì yóò jẹ ọ́ níyà tàbí kẹ́gàn rẹ fún sísọ̀rọ̀ jáde pẹ̀lú ìbéèrè, ìdàníyàn, tàbí àṣìṣe. Iṣẹ́ Edmondson tuntun ṣe àríyànjiyàn tó ṣe kedere pé nígbà tí nǹkan bá le tí àwọn ìnáwó sì há, àwọn aṣáájú sábà máa ń fi ààbò ọpọlọ ṣe ohun-àṣejù láti gé. Ó fàríyànjiyàn pé òdìkejì ni. Bí ìṣẹ́jú náà ṣe le sí i, bẹ́ẹ̀ ni o ṣe nílò àwọn ènìyàn tó fẹ́ láti sọ pé "èyí kò ṣiṣẹ́" kí ó tó pẹ́ jù láti ṣe ohunkóhun nípa rẹ̀.

Ní ìṣesí, nígbà ìṣòro-ńlá, ìyẹn dà bí àwọn àṣàyàn kékeré díẹ̀ tí a ń tún ṣe lábẹ́ ìkìmọ́lẹ̀.

• Béèrè ju bí o ṣe ń sọ̀rọ̀-ìdánilójú lọ. "Kí ni mo ń pàdánù?" ń mú ìsọfúnni tó dára jù wá fún ọ ju "èyí ni ohun tí à ń ṣe" lọ.
• Dúpẹ́ lọ́wọ́ ẹni tó mú ìròyìn búburú wá fún ọ, sókè, kódà nígbà tí ìròyìn náà bá burú gan-an. O ń kọ́ gbogbo ẹni tó ń wò nípa ohun tó jẹ́ àìléwu láti sọ.
• Ya ìṣòro náà sọ́tọ̀ kúrò lọ́wọ́ ẹ̀bi. Àkókò wà fún ìjíhìn lẹ́yìn náà. Ní ìsinsìnyí o nílò àwọn òtítọ́, ẹ̀rù sì ń fi àwọn òtítọ́ pamọ́.

Pinnu, kí o sì máa bá a lọ láti pinnu

Àwọn ìṣòro-ńlá ń jẹ àṣìṣe òdìkejì méjì níyà. Ọ̀kan ni dídìjọ, dídúró de ìdánilójú tí kò ń bọ̀. Èkejì ni títì mọ́ ètò àkọ́kọ́ rẹ tí o sì ń kọ̀ láti gbé ojú sókè.

Ìwádìí ìdarí-àjàkálẹ̀-àrùn ya ọ̀nà tó dára jù gẹ́gẹ́ bí àyíká dípò ìpinnu ńlá kan ṣoṣo. O ń retí ohun tó ṣeé ṣe kí ó tẹ̀lé, o ń ṣe ìpinnu tó dára jù tí o lè ṣe pẹ̀lú ìsọfúnni tí o ní, o ń sọ fún àwọn ènìyàn ní gbangba ohun tí o yàn àti ìdí rẹ̀, lẹ́yìn náà o ń dúró ní ìrẹ̀lẹ̀ tó láti yí i padà bí àwòrán náà ṣe ń yí. Àwọn ìpinnu ìṣòro-ńlá rere kì í sábà pé pérépéré. Wọ́n wà ní àkókò, a ṣàlàyé wọn, a sì lè tún wọn wò.

1. Dárúkọ ìpinnu gidi tó gbọ́dọ̀ ṣe ní ìsinsìnyí, kí o sì ya á sọ́tọ̀ kúrò lọ́wọ́ mẹ́wàá tó lè dúró fún wákàtí kan.
2. Gbé àkókò kalẹ̀ láti pinnu, kódà èyí tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó. "A ó yàn kí ó tó di ọ̀sán gangan" ju dídúró de ìṣekedere tí kò dé láé lọ.
3. Sọ sókè ohun tó máa mú kí o yí ọ̀nà padà. Ó ń tú ọ sílẹ̀ láti fara jì ní ìsinsìnyí láìsí ṣíṣe ẹ̀dà bí ẹni pé o kò lè ṣàṣìṣe.
4. Sọ ìdí náà fún àwọn ènìyàn, kì í ṣe ohun náà nìkan. Ìpinnu tí àwọn ènìyàn lóye jẹ́ èyí tí wọ́n lè mú ṣẹ nígbà tí o kò bá sí nínú yàrá.

Ṣàkíyèsí pé kò sí ọ̀kan nínú èyí tó ní kí o ní ìdáhùn náà. Ó ní kí o pa ẹgbẹ́ náà mọ́ ní ṣíṣíkiri àti ríronú papọ̀.

Ìwọ ni ó ń gbé ìgbóná kalẹ̀

Èyí ni apá tó rọrùn láti gbàgbé nígbà tí o bá ti bọ́ sínú omi àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀. Àwọn ènìyàn tó yí ọ ká ń kà ọ́ nígbà gbogbo, ipò-ọkàn rẹ sì ń tàn kálẹ̀ yálà o gbèrò rẹ̀ tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́. Ìtura máa ń ranni. Bẹ́ẹ̀ náà ni ìpáyà, ìpáyà sì ń tàn kánkán jù.

Èyí kì í ṣe àríyànjiyàn fún ìbòjú tó dì. Àwọn ènìyàn lè mọ̀ nígbà tí aṣáájú bá ń ṣe ẹ̀tàn ìfọ̀kànbalẹ̀, ó sì ń dà bí àìṣòótọ́ tàbí ìsẹ́. Ohun tó ń mú ẹgbẹ́ kan dúró-ṣinṣin jẹ́ ohun tó dúró pẹ́ sí i: aṣáájú tí a rí i pé ó ní ipa lára ṣùgbọ́n tó ṣì ń ṣiṣẹ́. Ẹni tó lè sọ pé "èyí le, èyí sì ni ohun tí à ń ṣe nípa rẹ̀" nínú èémí kan náà. Ìyẹn ń fún àwọn ènìyàn ní àyè láti nímọ̀lára ẹ̀rù náà kí wọ́n sì hùwà síbẹ̀, èyí tó jẹ́ ẹ̀dà ìgboyà kan ṣoṣo tó wà ní tòótọ́.

O kì yóò ṣe gbogbo èyí pérépéré. Kò sí ẹni tó ń ṣe é. O ó hùwà líle sí ẹnìkan, tàbí kí o ṣe ìpinnu tí o ó fẹ́ fàsẹ́yìn, tàbí kí o dákẹ́ nígbà tí o yẹ kí o sọ̀rọ̀. Ohun tí àwọn ènìyàn ń rántí láti inú ìṣòro-ńlá kì í sábà jẹ́ bóyá aṣáájú wọn pé pérépéré. Ó jẹ́ bóyá aṣáájú náà jẹ́ olóòótọ́, tó wà níbẹ̀, tó sì fẹ́ láti gba àwọn àṣìṣe. "Mo ṣe ìyẹn ní àṣìṣe, èyí ni àtúnṣe" jẹ́ ọ̀kan lára àwọn gbólóhùn tó ń mú ìdúró-ṣinṣin wá jù tí ẹni tó wà lábẹ́ ìkìmọ́lẹ̀ lè gbọ́.

Nígbà tí a ó fọwọ́ sí ìrànlọ́wọ́ sí i

Dídarí kọjá ìṣòro-ńlá kan ń rẹ̀ ni. Dídarí kọjá èyí tó gùn, tàbí ọ̀wọ́ wọn, lè rẹ̀ ọ́ jẹ́ẹ́ ní àwọn ọ̀nà tí kì í farahàn títí di ìgbà tó bá pẹ́. Bí o kò bá sùn, bí ẹ̀rù bá ti di ìpìlẹ̀ rẹ, bí o bá ń bú àwọn tí o nífẹ̀ẹ́ jáde tàbí tí o bá nímọ̀lára ṣíṣófo kódà lẹ́yìn tí pàjáwìrì náà bá kọjá, ìyẹn tọ́ sí gbígbà ní ọ̀rọ̀ pàtàkì. Bá dókítà rẹ tàbí oníṣègùn-ọpọlọ sọ̀rọ̀. Fara ti ọ̀rẹ́ tó ṣe àgbẹ́kẹ̀lé tàbí ẹgbẹ́ tó ti gbé nǹkan tó jọra. Gbígbé ẹrù fún àwọn ẹlòmíràn jẹ́ iṣẹ́ gidi, a sì gbà ọ́ láyè láti nílò àtìlẹ́yìn láti máa ṣe é.

Bí nǹkan bá sì dà bí ju ohun tí o lè gbé lọ ní àkókò èyíkéyìí, fífọwọ́ sí ìrànlọ́wọ́ ni ìgbésẹ̀ alágbára, kì í ṣe èyí aláìlera. Ìdúró-ṣinṣin tí o ń fún gbogbo ẹlòmíràn jẹ́ ohun tí o tọ́ sí láti gbà, pẹ̀lú.

Àwọn Orísun

• Harvard Business School Working Knowledge, In Tough Times, Psychological Safety Is an Asset, Not a Luxury (research by Amy C. Edmondson)
• Beilstein et al., Leadership in a time of crisis: Lessons learned from a pandemic (Best Practice & Research Clinical Anaesthesiology, via PubMed Central)
• UCLA Health, Putting Feelings Into Words Produces Therapeutic Effects in the Brain
• Lieberman et al., Putting Feelings Into Words: Affect Labeling Disrupts Amygdala Activity in Response to Affective Stimuli (Psychological Science)