Ìsinmi àti Ìmúlàra-padà Lẹ́yìn Aápọn: Ìdí Tí Apá Líle Kò Fi Parí Nígbà Tí Ìdààmú Bá Dópin

Àkókò-ìparí kọjá. Àyẹ̀wò-àìsàn padà dáadáa, tàbí iṣẹ́-abẹ náà lọ dáradára, tàbí ìṣílọ́ ti parí níkẹyìn. Ọ̀sẹ̀ líle náà dópin. Síbẹ̀ o wà níbí, ní ọjọ́ mélòó kan lẹ́yìn-náà, o ṣì ń gbóná. O ń sùn burúkú. O ń bú àwọn ènìyàn tí o fẹ́ràn. O ti rẹ̀ ọ́ ní ọ̀nà tí oorun kò dà bí ẹni pé ó fọwọ́ kàn.

Bí ìyẹn bá jẹ́ ibi tí o wà, kò sí ohun tó burú lára rẹ. O wà ní apá aápọn tí kò sí ẹni tó kìlọ̀ fún ọ nípa rẹ̀.

A sábà máa ń ronú aápọn gẹ́gẹ́ bí ìṣẹ̀lẹ̀ kan ṣoṣo. Nǹkan náà ṣẹlẹ̀, o múra, o kojú u, ó parí. Ṣùgbọ́n ara rẹ ń rìn lórí aago tó gùn sí i. Ìtura tó gbé ọ kọjá ní láti ná, mú kúrò, kí a sì túntò kí o tó nímọ̀lára bí ara rẹ ní tòótọ́ lẹ́ẹ̀kan sí i. Ìsọ̀kalẹ̀ yẹn jẹ́ ìlànà tirẹ̀, kì í sì í ṣẹlẹ̀ fúnra rẹ̀ kìkì nítorí pé kàlẹ́ńdà ti kọjá lọ. Ìmúlàra-padà jẹ́ nǹkan tó o ṣe, kì í ṣe nǹkan tó ń ṣẹlẹ̀ sí ọ.

A kọ́ ara rẹ láti sọ̀kalẹ̀

Nígbà tí nǹkan kan bá halẹ̀ mọ́ ọ, ètò rẹ máa ń kún fún homonu aápọn ó sì máa ń bọ́ sínú ẹrọ tó ga sí i. Ọkàn tó yára sí i, ìmọ̀lára tó mú sí i, iṣan tó rù kún. Ìyẹn ni ìdáhùn tí gbogbo ènìyàn mọ̀. Apá tó ṣe pàtàkì níbí ni ohun tó yẹ kí ó ṣẹlẹ̀ tẹ̀ lé e.

A ṣe ìdáhùn aápọn tó ní ìlera láti yanjú. Ní kété tí ewu náà bá kọjá, ara rẹ ní bíréèkì tí a fi sínú rẹ̀. Àwọn homonu kan náà tó rú ọ sókè ni a gbèrò láti fi àmì ránṣẹ́ sí ètò ìpè-eléwu láti pa á, kí àwọn homonu rẹ lè fà padà síhà ìpìlẹ̀ kí o sì balẹ̀ sínú nǹkan bí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì lẹ́ẹ̀kan sí i. Àwọn olùwádìí ṣàpèjúwe ètò aápọn tó ń ṣiṣẹ́ dáadáa ní ọ̀nà yìí gan-an: ó máa ń rú sókè nígbà tí a bá nílò rẹ̀, lẹ́yìn náà ó máa ń rẹ ara rẹ̀ sílẹ̀ padà ní kété tí a bá ti kojú ewu náà. Ìṣòro náà ń bẹ̀rẹ̀ nígbà tí ìyanjú yẹn kò bá dé rárá, nígbà tí ohun tó ń fa aápọn bá ń bá a lọ tàbí tó ń kójọ yára ju bí o ṣe lè mú un kúrò, tí ètò náà sì dúró ní ṣíṣí. Ipò gígùn yẹn, tí a kò yanjú, ni ibi tí aápọn ti dáwọ́ wíwúlò tí ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í ba ara àti ọkàn rẹ.

Ìhà ìdákẹ́ ti gbogbo èyí ní orúkọ. Ètò-iṣan-ara rẹ ní ipò ọ̀nà méjì. Ọ̀kan ń kojú ewu. Èkejì, tí a máa ń pè ní "ìsinmi àti oúnjẹ-síse" nígbà mìíràn, ni ètò parasympathetic, òun sì ni ó ń rẹ ìlù-ọkàn rẹ sílẹ̀ gan-an, tó ń mú ara rẹ balẹ̀, tó sì ń jẹ́ kí ìtúnṣe lásán máa lọ ní kété tí o bá nímọ̀lára àìléwu lẹ́ẹ̀kan sí i. Lẹ́yìn àkókò aápọn kan, ìhà ìtura yẹn ti dúró sẹ́gbẹ̀ẹ́ fún ìgbà díẹ̀. Ìmúlàra-padà jẹ́ lọ́pọ̀lọpọ̀ nípa fífa á padà sínú ipò awakọ̀.

Ìdí tí "n óò sinmi ní kété tí gbogbo nǹkan bá balẹ̀" fi ń padà ṣèpalára

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ wa ni ń fi ìmúlàra-padà ṣe ẹ̀san tí a ń gbà lẹ́yìn tí a ti rí i gbà. A ń tì kọjá, a ń ṣèlérí fún ara wa pé a ó sinmi ní ìhà kejì. Nígbà náà, ìhà kejì náà dé a sì kún un lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, nítorí àpótí-ìmẹ́lì ṣì wà níbẹ̀, aṣọ-ìfọ̀ ṣì wà níbẹ̀, nǹkan tó tẹ̀ lé e sì wà níbẹ̀ nígbà gbogbo.

Èyí ni pàkúté náà. Bí o kò bá fún ara rẹ ní àmì pé pàjáwìrì náà ti parí ní tòótọ́ rí, ó máa ń bá a lọ láti hùwà bí ẹni pé kò tíì parí. Ìmọ̀lára ọkàn-tó-ru-ṣùgbọ́n-ara-tó-rẹ̀, ìbínú kíákíá, oorun tí kò ní wá kódà bí o tilẹ̀ ti fọ́, ìwọ̀nyẹn sábà jẹ́ ìró ètò ìpè-eléwu tí a kò sọ fún pé kí ó sọ̀kalẹ̀. O kò lè fi ìrònú jáde nínú ìyẹn. O ní láti fi hàn ara rẹ, nípasẹ̀ ohun tó o ṣe àti bí o ṣe ń ná àwọn wákàtí rẹ, pé a gbà á láyè láti jẹ́ kí ó lọ.

Bí ìmúlàra-padà gidi ṣe rí

Ìsinmi kì í ṣe ohun kan náà pẹ̀lú ìwó-lulẹ̀. Dídùbúlẹ̀ lórí àga-gígùn tí a ń yíká fún wákàtí mẹ́ta lè fi ọ́ sílẹ̀ pẹ̀lú ìmọ̀lára tó rẹlẹ̀ ju ti ìṣáájú, nítorí ó ń pa ọ́ láìmọ̀lára láìmú ọ padà bọ̀ sípò. Ìmúlàra-padà tó ń ṣiṣẹ́ gan-an sábà máa ń ní àwọn àbùdá díẹ̀: ó ń rẹ ìdáná rẹ sílẹ̀ dípò kìkì fífa àfiyèsí rẹ, ó ń ṣẹlẹ̀ ní mọ̀ọ́mọ̀, ó sì ń da nǹkan padà fún ọ, agbára, ìdúró-ṣinṣin, ìmọ̀lára ìjẹ́-ènìyàn-padà.

Àwọn nǹkan díẹ̀ ló ń ru ọ̀pọ̀ ẹrù náà.

Dáàbò bo oorun rẹ kọ́kọ́

Oorun ni ibi tí ọ̀pọ̀ ìtúnṣe ti ń ṣẹlẹ̀, ti ara àti ti ìmọ̀lára. Ó tún jẹ́ nǹkan àkọ́kọ́ tí aápọn ń jí àti nǹkan ìkẹyìn tó máa ń padà. Bí o bá tún nǹkan kan ṣe, tún èyí ṣe. Pa àkókò-jíji rẹ mọ́ dúró-ṣinṣin, kódà lẹ́yìn alẹ́ búburú, nítorí ìlù-ìró tó dúró máa ń tún ara rẹ̀ kọ́ yára ju alẹ́ kan ṣoṣo tó péye lọ. Fún ara rẹ ní ìsọ̀kalẹ̀ gidi kí o tó dùbúlẹ̀ dípò ṣíṣiṣẹ́ títí di ìgbà ìpa-ìmọ́lẹ̀. Bí ọkàn rẹ bá ń sáré ní kété tí orí rẹ bá kàn ẹní, ìyẹn ni ìtura ìṣẹ́kù tó ń wá ibì kan láti lọ, kì í ṣe àmì pé o kùnà nínú ìtura.

Ṣíkiri, jẹ́ẹ́

Èyí dún bí ohun tó dorí-kodò nígbà tí agbára rẹ ti dín kù, ṣùgbọ́n ìṣíkiri ń ran ara rẹ lọ́wọ́ láti jó kẹ́míkà aápọn tó ṣì ń yí nínú rẹ dànù. Kò ní láti jẹ́ eré-ìdárayá. Ìrìn gidi kan síta, nínà lọ́ra, ohunkóhun tó bá mú kí o mí tó sì mú ọ jáde kúrò nínú orí rẹ á ṣe é. Àfojúsùn kì í ṣe láti tì líle sí i. Ó jẹ́ láti tú ohun tó dì mọ́lẹ̀ jáde kí o sì fi àmì ránṣẹ́ sí ara rẹ pé ó lè yí ẹrọ padà.

Ṣe nǹkan tí kò wúlò

Ìmúlàra-padà nílò àwọn ìṣe tí kò ní pátákó-àmì. Àkókò tí kò mú nǹkankan jáde, tí kò tún nǹkankan ṣe, tí kò sì fi nǹkankan hàn. Sísè oúnjẹ lọ́ra. Jíjókòó pẹ̀lú ọ̀rẹ́. Ìwẹ̀ kan, ìwé kan, ọwọ́ rẹ nínú erùpẹ̀. Àfojúsùn ìwọ̀nyí kì í ṣe ìmújáde-iṣẹ́. Àfojúsùn ni pé wọ́n ń jẹ́ kí ìhà ìtura ti ètò-iṣan-ara rẹ padà bọ̀ sí iṣẹ́, èyí tí kò lè ṣe nígbà tí o ṣì ń díwọ̀n ara rẹ.

Padà sọ́dọ̀ àwọn ènìyàn

Aápọn máa ń mú kí a fà sínú kí a sì fi ìka mú-ipá dá wa nìkan. Ṣùgbọ́n ìsopọ̀ tó dúró-ṣinṣin, tí kò ní ìnira, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà tó dúró-ṣinṣin jù tí ènìyàn fi ń balẹ̀. O kò nílò ìjíròrò jíjìn nípa gbogbo ohun tó o kọjá. Nígbà mìíràn, ó kàn jẹ́ wíwà nínú yàrá pẹ̀lú ẹni tó rọrùn láti wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀. Nínọ́ ọwọ́ sí àwọn ènìyàn tó ń ràn ọ́ lọ́wọ́ láti kojú ní ọ̀nà tó ní ìlera jẹ́ ọ̀kan lára àwọn nǹkan tí àwọn ọ̀mọ̀ràn ìlera ọpọlọ ń tọ́ka sí léraléra.

Gbé díẹ̀ nínú ẹrù náà kúrò

Ìmúlàra-padà le láti ṣàkóso nígbà tí àwọn ìbéèrè ṣì rú dé góńgó. Wo ọ̀sẹ̀ tó ń bọ̀ ní olóòótọ́ kí o sì béèrè ohun tó lè gé kúrò, tí a lè sún síwájú, tí a lè kọ̀, tàbí tí a lè fi lé ẹlòmíràn. Ìmúlàra-padà kì í ṣe kìkì nípa fífi àwọn nǹkan ìsinmi kún un. Ó tún jẹ́ nípa yíyọ kúrò, ó kéré tán fún ìgbà díẹ̀, kí ètò rẹ lè ní àyè láti túntò.

Fún un ní àkókò tó ju bí ó ṣe bọ́gbọ́n mu lọ

A máa ń dín iye àkókò tó ń gbà láti sọ̀kalẹ̀ kù gan-an. Lẹ́yìn àkókò tó le koko, pàápàá èyí tó gùn, alẹ́ oorun rere mélòó kan kì yóò tú u ká. Ó lè gba ọ̀sẹ̀ ìgbé-ayé tó dúró-ṣinṣin sí i kí ìpìlẹ̀ rẹ tó padà gan-an, ìyẹn sì jẹ́ ìṣe déédéé, kì í ṣe àìlera. Bí o bá ń retí pé ki ara rẹ jábọ́ padà láàrin ọjọ́ kan tí o sì ń kùnà, àlàfo náà fúnra rẹ̀ á di orísun aápọn tuntun. Rẹ ọ̀pá náà sílẹ̀. O ń mú ara padà bọ̀, èyí tó jẹ́ iṣẹ́ gidi, kódà nígbà tó rí bí ṣíṣe nǹkan tó kéré.

Ó tún ń ràn án lọ́wọ́ láti mọ̀ pé ìmúlàra-padà kì í sábà rìn ní ìlà tààrà. O yóò ní ọjọ́ rere, lẹ́yìn náà èyí tó rẹlẹ̀. Alẹ́ oorun gidi kan, lẹ́yìn náà èyí tó ní àìbalẹ̀. Ìdàrú-ọ̀nà yẹn ni ohun tí ìwòsàn ń rí gan-an, kì í ṣe àmì pé o ń padà sẹ́yìn.

Nígbà tí ìsinmi kò bá tó

Nígbà mìíràn, ìmọ̀lára ọkàn-tó-ru, agbára-tó-dín-kù, àìlè-balẹ̀ kì í gbé kúrò, láìka bí o ti tọ́jú rẹ̀ sí. Ìyẹn tọ́ sí fífi àfiyèsí sí. Wá ọ̀dọ̀ oníṣègùn tàbí ọ̀mọ̀ràn ìlera ọpọlọ bí ọ̀sẹ̀ bá kọjá tí o kò sì tíì ń mú ara padà, bí oorun bá dúró ní fífọ́, bí o bá ń lo ọtí tàbí àwọn nǹkan mìíràn láti sọ̀kalẹ̀, tàbí bí ìrẹ̀wẹ̀sì ọkàn, ìbẹ̀rù, tàbí àìmọ̀lára bá ń balẹ̀ tí ó sì ń dúró. Bákan náà ni bí ohun tí o kọjá bá jẹ́ ìpalára-ọkàn gidi, tàbí bí aápọn náà kò bá dáwọ́dúró ní tòótọ́ tí kò sì sí "lẹ́yìn-náà" ní ìran síbẹ̀.

Níní àìní ju ìsinmi lọ kì í ṣe ìkùnà ìsinmi. Àwọn ẹrù kan wúwo jù láti sọ kalẹ̀ fúnra rẹ, ìjẹ́-ènìyàn sì jẹ́ apá kan nípa mímọ ìgbà tí a ó jẹ́ kí ẹnìkan ràn wá lọ́wọ́ láti rù ọ̀kan. O kò ní láti wà nínú ìdààmú kí o tó tọ́ sí àtìlẹ́yìn. O kàn ní láti ti rẹ̀ ọ́ láti ṣe èyí nìkan.

Àwọn Orísun

• Cleveland Clinic, Parasympathetic Nervous System (PSNS): What It Is & Function
• National Institute of Mental Health, I'm So Stressed Out! Fact Sheet
• Future Science OA, The effects of chronic stress on health: new insights into the molecular mechanisms of brain–body communication