Ìdí Tí Másùnmáwo Fi Ń Ba Oorun Rẹ Jẹ́ (àti Bí O Ṣe Lè Rí I Padà)

Aago méjì òru ni. O ní láti jí ní wákàtí márùn-ún sí i. O ti ṣe ohun gbogbo lọ́nà tó tọ́: yàrá tó ṣú, láìsí kafíìnì lẹ́yìn oúnjẹ ọ̀sán, fóònù tí ojú rẹ̀ dojúbolẹ̀ sórí tábìlì ìbùsùn. Síbẹ̀ ọpọlọ rẹ ti jí gbingbin, ó ń ṣàtúnṣe ìjíròrò kan láti òwúrọ̀ yìí ó sì ń kọ àkójọ-iṣẹ́ ọ̀la nínú òkùnkùn. O kò tilẹ̀ ń ronú nípa ohunkóhun tó kánjú. O kàn kò lè dáwọ́ dúró.

Bí ìyẹn bá jẹ́ ìwọ ní ọ̀pọ̀ alẹ́, o kò bàjẹ́ o kò sì burú ní sísùn. Másùnmáwo ló mú ọ, ara rẹ sì ń ṣe ohun gan-an tí másùnmáwo kọ́ ọ láti ṣe. Apá tó ń bani nínú jẹ́ ni pé ìmọ̀ràn tó wọ́pọ̀ ("kàn tù ú," "má ṣe ronú nípa rẹ̀") máa ń mú kí ó burú sí i. Nítorí náà, ẹ jẹ́ ká wo ohun tó ń ṣẹlẹ̀ gan-an, nítorí ní kété tí o bá lóye bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́, àwọn àtúnṣe náà bẹ̀rẹ̀ sí í já mọ́ nǹkan.

Oorun kì í ṣe ìtaná-àti-pipa. Ó jẹ́ ìtúsílẹ̀.

A ń sọ̀rọ̀ nípa oorun bí ẹni pé ó jẹ́ ohun tí a ń ṣe, ìṣe tí a ń gbé. Kì í ṣe bẹ́ẹ̀. Oorun jẹ́ ohun tí ara rẹ ń gbà láyè nígbà tó bá pinnu pé kò séwu mọ́. O kò lè fipá mú un ju bí o ṣe lè fipá mú ara rẹ láti da oúnjẹ jẹ kíákíá tàbí kí ojú rẹ pọ́n lórí àṣẹ. Ó ń dé nígbà tí ètò iṣan-ara rẹ bá dúró sẹ́yìn.

Másùnmáwo ni ohun tó dúró ní ẹnu-ọ̀nà.

Nígbà tí o bá wà lábẹ́ ìfipá-mú, ara rẹ ń ṣàkóso ètò homonu kan tí a ń pè ní ọ̀pá-ìdarí HPA. Ó jẹ́ apá tó lọ́ra, tó ń bá a lọ ti ìdáhùn másùnmáwo rẹ, ọ̀kan lára àwọn ohun tó ń mú jáde ni cortisol. Lọ́jọ́ tó fara balẹ̀, cortisol ń tẹ̀lé ìlù-ìró tó mọ́: ó rẹ̀ jù ní nǹkan bí ọ̀gànjọ́ kí o lè sùn, ó ń gòkè láàrin òwúrọ̀ kùtùkùtù kí o lè jí. Oorun tó ní ìlera máa ń ràn án lọ́wọ́ láti pa cortisol mọ́ ní ìsàlẹ̀ ní alẹ́. Másùnmáwo tó ń pẹ́ ń dojú èyí délẹ̀. Cortisol ń dúró ga nígbà tó yẹ kó máa sọ̀kalẹ̀, ara rẹ sì ń hùwà bí ẹni pé ibì kan wà tó nílò láti wà. Àmì láti sinmi kì í dé ní kíkún láé.

Àwọn olùwádìí tó ń kẹ́kọ̀ọ́ èyí ṣàpèjúwe ipò kan tí a ń pè ní ìrujáde-àpọ̀jù, ètò rẹ tó ń ru ga jù láti tú sílẹ̀. Kì í ṣe nínú orí rẹ nìkan, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn èrò tó ń sáré jẹ́ gidi. Ó tún wà nínú ìlù-ọkàn rẹ tó yára sí i, àwọn iṣan rẹ tó le, ìmọ̀lára rírú láìmọ ìdí gan-an. Oorun kò lè fi ọ̀rọ̀ kan sí àárín.

Apá ọpọlọ ní orúkọ pẹ̀lú. Àtúntò yíyí-ká ti ọjọ́ náà, ìsọ-nǹkan-di-àjálù nípa ọ̀la, àìlágbára láti gbé èrò kan kalẹ̀, ìyẹn ni ìrònú-àtúnwí, ó sì ń da epo sí iná náà. Àníyàn àti ara tó rú kì í yàn-án-tara. Wọ́n ń bọ́ ara wọn, ọ̀kọ̀ọ̀kan ń pa èkejì mọ́ lóríṣẹ́. Ìdí nìyí tí àkókò ìbùsùn fi lè rí bí àkókò tó burú jù lọ́jọ́ fún ọkàn tó ní àníyàn. Gbogbo ohun ìdààmú-àfiyèsí mìíràn ti dákẹ́ níkẹyìn, ohun kan ṣoṣo tó kù nínú yàrá náà sì ni ohun tí o ti ń sá fún láti òwúrọ̀.

Ìdẹkùn náà: másùnmáwo àti oorun burúkú ń bọ́ ara wọn

Èyí ni bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́ lọ́nà ìkà. Másùnmáwo ń da oorun rẹ rú. Lẹ́yìn náà, oorun àìtó ń mú másùnmáwo rẹ pọ̀ sí i, nítorí ọpọlọ tó ti rẹ̀ burú sí i ní bíbójútó ìfipá-mú ó sì ń yára tú ìpè-eléwu. Àwọn ìwádìí lórí ìsopọ̀ náà ṣàpèjúwe rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tó ń lọ ní ọ̀nà méjèèjì, tó jẹ́ ọ̀nà ṣíṣọ́ra láti sọ pé ọ̀kọ̀ọ̀kan ń mú kí èkejì burú sí i. Oorun tó sọnù ń mú àwọn homonu másùnmáwo kan náà tó ná ọ ní oorun lákọ̀ọ́kọ́ pọ̀ sí i.

Bí a bá fi sílẹ̀, àyíká náà ń dì mọ́ra. Alẹ́ líle díẹ̀ lẹ́yìn ọ̀sẹ̀ tó le jẹ́ ohun àbùdá tí ó sì máa ń kọjá lọ. Ṣùgbọ́n fún àwọn kan, iṣẹ́-àyíká náà bẹ̀rẹ̀ sí í yí padà. Àwọn onímọ̀-sáyẹ́ǹsì oorun ń sọ̀rọ̀ nípa "ìdáhùn-oorun," bí másùnmáwo ṣe ń rọrùn tó láti lu oorun rẹ dànù, àwárí tó ń dàníyàn ni pé àwọn àsìkò gígùn ti másùnmáwo lè mú ètò náà ní ìmọ̀lára-tète. Oorun tó máa ń wá ní ìrọ̀rùn tẹ́lẹ̀ ń di ẹlẹgẹ́. Okùnfà másùnmáwo àkọ́kọ́ lè parẹ́ pátápátá nígbà tí oorun burúkú náà ń dúró, tó ń sá lọ fúnra rẹ̀ báyìí.

Ìyẹn ni àsìkò tí ọ̀pọ̀ ènìyàn bẹ̀rẹ̀ sí í páyà àkókò ìbùsùn. Ìpáyà fúnra rẹ̀ sì ń rú ni sókè, nítorí náà ibùsùn ń di àmì ìtọ́ka fún jíjí dídùbúlẹ̀ dípò sísùn jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́.

Ẹlẹ́ṣẹ̀ jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ kan tún fara sin níbí pẹ̀lú: ìfipá-mú láti sùn ní pípé. Bí o bá ti gba èrò náà pé o gbọ́dọ̀ sùn wákàtí mẹ́jọ gbọningbọnin tàbí kí ọ̀la bàjẹ́, gbogbo ìṣẹ́jú tó ń kọjá lórí aago ń di pàjáwírì kékeré. Àníyàn nípa àìsùn ń ṣe ìbàjẹ́ púpọ̀ ju oorun tó sọnù fúnra rẹ̀ lọ. Alẹ́ kan tí kò pé jẹ́ ohun tí ara tó ní ìlera ń gbọn kúrò. Àníyàn nípa rẹ̀ ni ohun tó ń yí alẹ́ líle kan ṣoṣo padà sí ọ̀wọ́ wọn.

Ìdí tí "gbígbìyànjú le sí i" fi ń fa ìdàkejì

Èyí ni apá tí ọ̀pọ̀ ènìyàn ń fojú fò. Ìsapá jẹ́ òdìkejì oorun.

Bí o ṣe ní ìpinnu láti sùn tó, bẹ́ẹ̀ ni o ṣe ń mú ètò gan-an tó ń pa ọ́ mọ́ jíjí ṣiṣẹ́ sí i. Wíwo aago, ṣíṣe ìṣirò iye wákàtí tó ṣẹ́kù, dídì ìrọ̀rí mú tí o sì ń fẹ́ ara rẹ sínú oorun, gbogbo rẹ̀ ń kàn sí ara rẹ bí ìṣòro láti yanjú. Ìyanjú-ìṣòro jẹ́ iṣẹ́ ọ̀sán, tí ìpè-eléwu ti tán. O ń tẹ epo-ìṣáré mọ́lẹ̀ tí o sì ń ṣe kàyéfì ìdí tí ọkọ̀ kò fi dúró.

Ìdí nìyí pẹ̀lú tí dídùbúlẹ̀ jí lórí ibùsùn fún wákàtí kan fi burú ju bí ó ṣe rí lọ. Ọpọlọ rẹ jẹ́ ẹ̀rọ ìsopọ̀. Lo alẹ́ tó pọ̀ tó tí o ń yíjú, tí inú ń bí ọ, ní ibì kan náà, ibùsùn fúnra rẹ̀ á sì bẹ̀rẹ̀ sí í túmọ̀ sí "wà ní ìṣọ́ra níbí," bí tábìlì-iṣẹ́ ṣe túmọ̀ sí iṣẹ́. Àtúnṣe náà kì í ṣe láti gbìyànjú láti sùn le sí i. Ó jẹ́ láti dáwọ́ ìgbìyànjú dúró, àti láti fọ́ ìsopọ̀ tó wà láàrin ibùsùn rẹ àti jíjí rẹ.

Ohun tó ń ṣèrànwọ́ gan-an

Kò sí ọ̀kan nínú àwọn wọ̀nyí tó jẹ́ idán, o kò sì nílò gbogbo wọn. Yan méjì tàbí mẹ́ta tó bá ìgbésí ayé rẹ mu kí o sì fún wọn ní ọ̀sẹ̀ méjì. Oorun ń dáhùn sí àwọn àpẹẹrẹ, kì í ṣe sí alẹ́ akíkanjú kan ṣoṣo.

Kúrò lórí ibùsùn nígbà tí o kò bá lè sùn

Èyí ń rí bí ohun tó dojúdé, nítorí náà ó yẹ láti sọ ọ́ ní kedere. Bí o bá ti dùbúlẹ̀ jí fún nǹkan bí ìṣẹ́jú ogún tí inú rẹ sì ń rú, dìde. Kúrò nínú yàrá ìbùsùn. Jókòó síbìkan tó ṣú kí o sì ṣe nǹkan jẹ́ẹ́ tó sì ń sún ni oorun: ka ojú-ìwé díẹ̀ ti nǹkan tí kò le, ká aṣọ, tẹ́tí sí orin rírọ̀. Padà sí ibùsùn nìkan nígbà tí oorun bá tún ń kùn ọ́. Àwọn akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ oorun ti Cleveland Clinic dámọ̀ràn èyí gan-an, nítorí ó ń dá ibùsùn rẹ dúró láti di ibi tí o ti ń dùbúlẹ̀ tí inú ń bí ọ. O ń dáàbò bo ìsopọ̀ náà. Ibùsùn jẹ́ fún oorun, kì í ṣe fún iṣẹ́-ìdáṣe-àníyàn aago méjì òru.

Kọ́ ìtù-sílẹ̀ gidi kan, kì í ṣe ìdúró òjijì

O kò lè sáré ní ìyára kíkún kí o sì retí láti já sínú oorun lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Fún ara rẹ ní ọ̀nà-ìsàré. NHS dámọ̀ràn kí o tù sílẹ̀ fún ó kéré tán wákàtí kan kí o tó sùn, pẹ̀lú àwọn ìmọ́lẹ̀ tó rẹlẹ̀ àti àwọn ojú-ẹ̀rọ tí a gbé kúrò, nítorí ìmọ́lẹ̀ dídán àti kíkán jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ ti àwọn ìwífúnni máa ń pa ọpọlọ rẹ mọ́ lóríṣẹ́. Ohun tí o ṣe ní wákàtí yẹn kò ṣe pàtàkì bíi ìdúró-ṣinṣin náà. Ìwẹ̀ olóoru, ìnàra díẹ̀, ìwé bébà, ìmí lọ́ra. O ń fi àmì tí a tún ṣe, tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé ránṣẹ́ sí ara rẹ pé ọjọ́ náà ń parí.

Fún àwọn àníyàn rẹ ní ìpàdé tó ṣáájú

Bí ọkàn rẹ bá ń pariwo nìkan ní kété tí a bá pa ìmọ́lẹ̀, ó sábà jẹ́ nítorí pé ìyẹn ni àkókò jẹ́ẹ́ àkọ́kọ́ tó ní ní gbogbo ọjọ́. Nítorí náà fún un ní èyí tó ṣáájú. Lo ìṣẹ́jú mẹ́wàá tàbí mẹ́ẹ̀ẹ́dógún ní ìrọ̀lẹ́, ní ìṣáájú ìbùsùn dáadáa, láti kọ ohun tó wà lọ́kàn rẹ sílẹ̀ àti ìgbésẹ̀ kan tó tẹ̀lé fún nǹkan kọ̀ọ̀kan. O kò ń yanjú gbogbo ìgbésí ayé rẹ. O ń sọ fún ọpọlọ rẹ pé a ti gba àwọn nǹkan náà tí ó sì lè dúró sẹ́yìn. Àníyàn tí a kọ sórí bébà jẹ́ àníyàn tí kò gbọ́dọ̀ tún un ṣàtúnṣe ní aago mẹ́ta òru.

Ṣọ́ ohun tó ń tì ọ́ sókè àti ohun tó ń gbé ọ ṣubú

Nígbà tí másùnmáwo àti àárẹ̀ bá mú ọ, nǹkan méjì máa ń yọ́ wọlé, àwọn méjèèjì sì ń ba oorun jẹ́ jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́. Àkọ́kọ́ ni kafíìnì. Ọjọ́ tó ní másùnmáwo sábà máa ń túmọ̀ sí kọfí púpọ̀ sí i, sábà ní àkókò tó pẹ́ sí i, kafíìnì sì máa ń dúró nínú ètò rẹ fún ọ̀pọ̀ wákàtí. NHS gbani nímọ̀ràn láti gé kafíìnì kúrò dáadáa kí o tó sùn, fún àwọn kan ìyẹn túmọ̀ sí àìsí ohunkóhun lẹ́yìn àkókò oúnjẹ ọ̀sán. Èkejì ni ọtí ìbùsùn. Ọtí máa ń rí bí ẹni tó ń ṣèrànwọ́ nítorí ó ń mú kí oorun kùn ọ́, ṣùgbọ́n ó ń fọ́ ìdajì ẹ̀yìn òru náà túútúú ó sì ń fà ọ jáde kúrò nínú àwọn ipele oorun tó jinlẹ̀, tó ń mú ìtura wá. O ń sùn kíákíá o sì ń jí ní burúkú sí i. NHS kà yíyẹra fún ọtí nítòsí àkókò ìbùsùn sí àwọn ìpìlẹ̀ fún ìdí kan. Bí o bá ti ń fà mọ́ èyíkéyìí láti fara da másùnmáwo, dídín kù ní ìrọ̀lẹ́ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìyípadà tó ní èrè gíga jù tí o lè ṣe.

Pa àkókò jíjí rẹ mọ́ ṣinṣin

Nígbà tí oorun bá le, ìdẹwò ni láti sùn pẹ́ tàbí kí o tòógbé láti ṣàtúnṣe rẹ̀. Ìyẹn sábà máa ń fa ìdàkejì, nítorí ó ń tú ìfipá-mú àdánidá láti sùn tó ń kójọ lákòókò ọjọ́ déédéé ká. Ìdúró tó wúlò kan ṣoṣo ni àkókò jíjí tó dúró ṣinṣin, kódà lẹ́yìn alẹ́ burúkú, kódà ní àwọn ọjọ́ ìparí-ọ̀sẹ̀. Ìmọ́lẹ̀ òwúrọ̀ ń ṣèrànwọ́ pẹ̀lú. Ó ń tún aago tó ń pinnu ìgbà tí oorun yóò kùn ọ́ lálẹ́ yìí bẹ̀rẹ̀.

Mú ara balẹ̀, àwọn èrò yóò sì tẹ̀lé

O kò lè fi ọgbọ́n-orí balẹ̀ nígbà tí ara rẹ ṣì wà nínú ìpè-eléwu. Ìtújáde èémí lọ́ra, gígùn ń sọ fún ètò iṣan-ara rẹ pé ewu náà ti kọjá, ìdí nìyí tí àwọn ohun-èlò ìmí fi ń ṣiṣẹ́ ní àkókò náà. Ìṣẹ́jú díẹ̀ ti ìmí lọ́ra lórí ibùsùn kì í ṣe ọgbọ́n láti lù ara rẹ sùn. Ó jẹ́ ọ̀nà láti dín ìrujáde tó ń dí oorun lọ́wọ́ kù, lẹ́yìn náà láti dáwọ́ ìgbìyànjú dúró kí o sì jẹ́ kí oorun ṣe ohun tirẹ̀.

Nígbà tó tó àkókò láti mú ìrànlọ́wọ́ wá

Àsìkò oorun burúkú lákòókò másùnmáwo jẹ́ ohun lásán, ó sì máa ń rọ̀ fúnra rẹ̀ ní kété tí ìfipá-mú bá tú sílẹ̀ tàbí tí o bá fún àwọn àṣà tó wà lókè ní àkókò díẹ̀ láti ṣiṣẹ́.

Ṣùgbọ́n oorun tó ti fà gùn fún ọ̀pọ̀ oṣù, tàbí tó ń ba àwọn ọjọ́ rẹ, ìṣesí rẹ, tàbí agbára rẹ láti ṣiṣẹ́ jẹ́, tọ́ sí ìtìlẹ́yìn gidi. NHS dámọ̀ràn kí o lọ rí oníṣègùn nígbà tí àwọn àṣà oorun tó dára sí i kò bá tún nǹkan ṣe tí o sì ti tiraka fún àsìkò gígùn. Ìtọ́jú kan wà tó yẹ láti mọ̀ ní orúkọ: ìtọ́jú-ọpọlọ-ìwà fún àìsùn, tàbí CBT-I. Ó jẹ́ ètò kúkúrú, tí a ṣètò tó dojúkọ àwọn èrò àti àṣà tó ń pa ọ́ mọ́ ní rírú ní alẹ́, àwọn ẹgbẹ́ ìṣègùn pàtàkì, títí kan Mayo Clinic, sì tọ́ka sí i gẹ́gẹ́ bí ohun àkọ́kọ́ láti gbìyànjú fún àìsùn tó ń tẹ̀síwájú, ṣáájú àwọn òògùn oorun, nítorí àwọn àbájáde náà máa ń dúró lẹ́yìn tí ìtọ́jú náà bá parí.

Ó tún tọ́ sí ìjíròrò pẹ̀lú oníṣègùn bí ìṣòro oorun rẹ bá dé pẹ̀lú ìhálẹ̀ tó pariwo tàbí ìmí-hẹlẹ̀-hẹlẹ̀, bí másùnmáwo bá ti dà sí nǹkan tó wúwo sí i bíi ìsoríkọ́ tó ń tẹ̀síwájú tàbí àníyàn, tàbí bí o bá ń gbara lé ọtí tàbí òògùn láti sùn. Àwọn ìyẹn ní ìdáhùn tiwọn, o kò sì gbọ́dọ̀ ṣàyẹ̀wò èwo ni èwo fúnra rẹ.

Níní àìní ìrànlọ́wọ́ pẹ̀lú oorun kì í ṣe ìkùnà agbára-ìfẹ́. Oorun jẹ́ àìní ẹ̀dá ènìyàn ìpìlẹ̀, nígbà tó bá sì lọ, gbogbo ohun mìíràn ń le sí i láti rù. Rírí i padà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun aláàánú jù tí o lè ṣe fún ìyókù ìgbésí ayé rẹ, ó sì jẹ́ ohun tó ń sàn dáadáa lóòótọ́ pẹ̀lú ìtìlẹ́yìn tó tọ́.

Àwọn Orísun

• National Center for Biotechnology Information, Hyperarousal and sleep reactivity in insomnia: current insights
• National Center for Biotechnology Information, Interactions between sleep, stress, and metabolism: From physiological to pathological conditions
• Cleveland Clinic, If You're Having Trouble Sleeping, Here's What To Do
• NHS, Insomnia
• Mayo Clinic, Insomnia treatment: Cognitive behavioral therapy instead of sleeping pills