Àwọn ìmọ̀ràn kíákíá
- Say "I need a break" before vanishing.
- Give the body twenty minutes to settle.
- Come back when you said you would.
O ń gbìyànjú láti jíròrò nǹkan kan já. Ohùn rẹ ń le sí i, tiwọn ń rọlẹ̀ sí i, lẹ́yìn náà wọ́n kàn lọ. Ojú bọ́ sórí ilẹ̀ tàbí sórí fóònù. Ìdáhùn ọ̀rọ̀-kanṣoṣo, tàbí kò sí rárá. O béèrè ohun tó ń ṣẹlẹ̀, o sì gba "kò sí nǹkan kan" gbígbẹ. Bí o ṣe ń tì í tọ̀nà tó, bẹ́ẹ̀ ni wọ́n dà bí ẹni tó ń fò lọ síwájú, títí tí o fi ń bá ẹni tó dà bíi pé ó ti kúrò nínú yàrá sọ̀rọ̀ nígbà tó ṣì jókòó gan-an níwájú rẹ.
Dídákẹ́-pátápátá yẹn ní orúkọ kan. Àwọn olùwádìí ń pè é ní dídi-ògiri (stonewalling), bí o bá sì ti wà ní ìhà èyíkéyìí rẹ̀, o mọ bó ṣe ń dá ni nìkan tó. Ẹni tó ń lépa máa ń nímọ̀lára pé a fi òun sílẹ̀ tí a sì kọ̀ ọ́ sílẹ̀. Ẹni tó dákẹ́ náà sábà máa ń nímọ̀lára nǹkan pẹ̀lú, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé láti òde o kì yóò lè fojú bù ú mọ̀ láé.
Ohun tó dà bí àìbìkítà, ní ọ̀pọ̀ ìgbà, jẹ́ ìdàkejì rẹ̀ gan-an.
Ohun tí ara tó dákẹ́ ń ṣe gan-an
John Gottman, olùwádìí àjọṣepọ̀, lo ọ̀pọ̀ ẹ̀wádún láti máa wo àwọn tọkọtaya tí wọ́n ń jà nínú yàrá-ìdánwò, tí a so mọ́ àwọn ẹ̀rọ-ìwòye. Ó ṣàkíyèsí pé àwọn ènìyàn kan, láàrin ìjà, máa ń kàn dẹ́kun ìdáhùn. Wọ́n á yípadà kúrò, wọ́n á tẹ orí wọn mọ́lẹ̀, ara wọn á le, wọ́n á dẹ́kun fífún ni ní àwọn àmì kékeré tó ń sọ pé "mo ṣì wà pẹ̀lú rẹ níhìn-ín." Ó pe èyí ní ọ̀kan lára àwọn ìlànà tó ń ba àjọṣepọ̀ jẹ́ jù bí àkókò ti ń lọ.
Ṣùgbọ́n àwọn ẹ̀rọ-ìwòye sọ ìtàn tó túbọ̀ ṣàjèjì. Àwọn ènìyàn tó dá bí ẹni tí kò ní nǹkan nínú níta sábà máa ń jó fòfò nínú. Ìlù ọkàn ń gòkè kọjá ọgọ́rùn-ún lóòókan ìṣẹ́jú kan. Ìṣàn homonu-másùnmáwo. Gbogbo ètò ìjà-tàbí-sá ń bọ́ sí iṣẹ́. Gottman pe ipò yìí ní ìkún-omi (flooding), ní gbàrà tí ẹnìkan bá sì kún fún omi, apá ọpọlọ tó ń ronú á fàsẹ́yìn, apá ìdágìrì á sì gba ìdarí.
Nítorí náà, ìdákẹ́ náà kì í ṣe ọgbọ́n-ètò. Ó súnmọ́ àdànù-iná (circuit breaker) jù. Nígbà tí ara bá pinnu pé iná tó pọ̀ jù ń sáré la ètò náà kọjá, ó máa ń gé ìsopọ̀ náà kúrò kí iná má bàa jó àwọn okùn náà. Ẹni tó ń tẹjú mọ́ ẹní kì í ṣe pé ó ń kọjú sí ọ. Wọ́n ti kọlu ògiri kan nínú ara wọn, dídákẹ́ sì ni ohun tó kù nígbà tí ètò náà bá rẹ̀wẹ̀sì tí àwọn ọ̀rọ̀ kò sì ní wá.
Ìyẹn ṣe pàtàkì, nítorí ó ń yí ohun tí o ń bá lò padà. O kò lè fi ọ̀rọ̀-ọgbọ́n mú ẹnìkan jáde kúrò nínú ipò ìkún-omi, gẹ́gẹ́ bí o kò ṣe lè fi ọ̀rọ̀ dá ẹnìkan lẹ́kun ìsín. Ètò iṣan-ara wọn ló ní ilẹ̀ nísinsìnyí, kò sì gba ìbéèrè.
Ìdí tó fi ń ṣẹlẹ̀ kánkán bẹ́ẹ̀
Àwọn oníṣègùn ní orúkọ ìṣègùn kan fún ipò ìkún-omi náà: ìru-ara-kíkàn tó tàn kálẹ̀ (diffuse physiological arousal). Ó jẹ́ gbogbo ara tó ń bọ́ sínú ìdágìrì lẹ́ẹ̀kan náà, ó sì jẹ́ apá jíjìnnà, àtijọ́ ti bí a ṣe dá wa. Ètò tó ń tan án kì í dúró láti yẹ̀wò bóyá ewu náà jẹ́ ẹkùn tàbí ìjíròrò líle nínú ilé-ìdáná. Ó kàn ń tan án ni.
Èyí ni apá tí kò tọ́. Àwọn ènìyàn kì í kún fún omi ní ìyára kan náà. Àwọn ara kan máa ń bọ́ sínú ìdágìrì kíkún ní kánkán ju àwọn mìíràn lọ, wọ́n sì tún máa ń lọ́ra láti bọ̀ sílẹ̀ padà lẹ́yìn tí wọ́n bá ṣe bẹ́ẹ̀. Nítorí náà o lè ní ènìyàn méjì nínú ìjà kan náà tí wọ́n ní ìrírí ara tó yàtọ̀ pátápátá. Ọ̀kan ṣì lè ronú kí ó sì sọ̀rọ̀. Èkejì ti kọjá ààlà náà ní gbólóhùn mẹ́ta sẹ́yìn, ó sì ń gbìyànjú láti fàmọ́ra báyìí. Fún ẹni àkọ́kọ́, èkejì dà bí ẹni tó jáwọ́ lójijì láìsí ìdí. Láti inú, ìdí tó dára gan-an wà. Ó kàn jẹ́ pé kò farahàn.
Mímọ̀ èyí máa ń mú apá kan lára ìroragógó rẹ̀ kúrò. Dídákẹ́ náà sábà kì í ṣe nípa iye tí ẹnìkan bìkítà tàbí bí wọ́n ṣe dàgbà tó nínú ọkàn. Ọ̀pọ̀ lára rẹ̀ jẹ́ bí a ṣe dá ni, àti bí ara pàtó kan ṣe ń dé ààlà rẹ̀ kánkán tó.
Dídákẹ́ pátápátá kì í ṣe ohun kan náà pẹ̀lú ìdákẹ́-ìjìyà
Èyí tọ́ láti fara balẹ̀ lé lórí, nítorí àwọn méjèèjì máa ń dàrú nígbà gbogbo, ìdàrú náà sì ń ṣe ìbàjẹ́ gidi.
Ìdákẹ́-ìjìyà jẹ́ ìgbésẹ̀ ọgbọ́n. Ó jẹ́ ìfawọ́sẹ́yìn mọ̀ọ́mọ̀, dídákẹ́ láti fìyà jẹni, láti borí, láti mú ẹni-kejì làágùn. Ète kan wà lẹ́yìn rẹ̀, ète náà sì ni láti kọlù ni.
Dídi-ògiri, ní ìtumọ̀ tí Gottman ní lọ́kàn, sábà kì í ní ète kankan rárá. Ó jẹ́ ohun tí ẹni tó kún fún omi ń ṣe nígbà tí agbára wọn bá tán. Bí The Gottman Institute ṣe sọ ọ́ ní gbangba, ìdákẹ́-ìjìyà ni a fẹ́ fi pa ẹni-kejì lára, nígbà tí dídi-ògiri jẹ́ ìkún-omi àti ìdáàbò-ara-ẹni. Láti apá kejì yàrá wọ́n lè dà bákan náà. Nísàlẹ̀, ẹranko ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni wọ́n.
Kí ló dé tí ìyàtọ̀ náà fi ṣe pàtàkì tó bẹ́ẹ̀? Nítorí bí o bá ka dídákẹ́ tó wá láti inú ìrẹ̀wẹ̀sì sí ìkà mọ̀ọ́mọ̀, o máa fi ìdáhùn gbígbóná sí i, gbígbóná sí i sì ni ohun tó ń mú ètò náà kún fún omi sí i gan-an. O wá ń fìyà jẹ ẹnìkan fún ipò tí wọn kò lè ṣàkóso, ẹ̀yin méjèèjì sì ń rì sísàlẹ̀ sí i. Kíka rẹ̀ lọ́nà tó tọ́ ni àtúnṣe àkọ́kọ́.
(Èyí kò túmọ̀ sí àyè òfẹ̀ fún ẹnikẹ́ni. Bí a bá ń lo ìdákẹ́ gẹ́gẹ́ bí ohun-ìjà, mọ̀ọ́mọ̀ àti léraléra, ìyẹn jẹ́ ìṣòro gidi tó tọ́ láti dárúkọ àti láti wá ìrànlọ́wọ́ fún. Kókó náà kì í ṣe láti dáríjì gbogbo ìfàsẹ́yìn. Ó jẹ́ láti dẹ́kun rírò èyí tó burú jù nígbà tí èyí tó burú jù kì í sábà jẹ́ ohun tó ń ṣẹlẹ̀.)
Ìlépa tó ń mú un burú sí i
Ijó kan tó ṣeé sọ àsọtẹ́lẹ̀ rẹ̀ ní ọ̀nà tó bani nínú jẹ́ máa ń bẹ̀rẹ̀. Ẹnì kan fẹ́ jíròrò rẹ̀ já ó sì ń tì síwájú. Èkejì nímọ̀lára ìtẹ̀mọ́lẹ̀ náà, ó kún fún omi, ó sì fàsẹ́yìn. Ìfàsẹ́yìn náà dà bí ìkọ̀sílẹ̀, nítorí náà ẹni àkọ́kọ́ tì í le sí i. Èyí tó ń mú kí èkejì kún fún omi sí i. Àwọn olùwádìí ń pe èyí ní ìlànà ìbéèrè-àti-ìfàsẹ́yìn (demand-withdraw pattern), ó sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣesí tí a kẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ jù láàrin tọkọtaya.
Ìwádìí kan látọ̀dọ̀ Lauren Papp àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀, tí wọ́n ń wo àwọn tọkọtaya bí wọ́n ṣe ń yanjú àìfohùnṣọ̀kan gidi nínú ilé dípò nínú yàrá-ìdánwò, rí i pé àwọn ẹ̀dà méjèèjì ti ìlànà yìí, ọ̀kan tó ń béèrè nígbà tí èkejì ń fàsẹ́yìn, ni ó so mọ́ ìmọ̀lára búburú sí i àti ìyanjú tó kéré. Àwọn ipò náà kò dì mọ́ akọ-tàbí-abo tàbí ìwà. Àwọn ipò ni tí ènìyàn méjì ń bọ́ sí, èyíkéyìí nínú yín sì lè jẹ́ olùlépa lórí ọ̀rọ̀ kan kí ó sì jẹ́ ẹni tó dákẹ́ lórí èkejì.
Ìdẹkùn náà ni pé ìwà-àdánidá ẹnì kọ̀ọ̀kan ń mú ìhùwàsí ẹni-kejì burú sí i. Lílépa le sí i máa ń dà bí ọ̀nà kanṣoṣo láti dé ọ̀dọ̀ ẹni tó ń fò lọ. Òun gan-an ni ohun tó ń lé wọn jáde síwájú sí i.
Bí ìwọ bá jẹ́ ẹni tó ń dákẹ́
Èròǹgbà níhìn-ín kì í ṣe láti fipá mú ara rẹ láti máa bá ọ̀rọ̀ lọ láàrin ìkún-omi. O kò lè ṣe é, ìgbìyànjú sì máa ń mú ìyípo náà le sí i. Èròǹgbà náà ni láti fi ìjíròrò náà sílẹ̀ lọ́nà tí kò ní dà bí ìkọ̀sílẹ̀, àti láti padà wá gan-an.
- Mú àwọn àmì àkọ́kọ́. Ìkún-omi ní òjìji ìkìlọ̀. Ojú gbígbóná, ẹ̀rẹ̀kẹ́ tó dì, dídà òfo, ìfẹ́ ojijì láti sá lọ tàbí láti pa ẹni-kejì lẹ́nu mọ́. Bí o ṣe kíyèsí i ní kíákíá tó, bẹ́ẹ̀ ni o ní àṣàyàn púpọ̀ sí i.
- Dárúkọ rẹ̀ dípò kí o pòórá. Ọ̀rọ̀ olóòótọ́ díẹ̀ ń yí ohun gbogbo padà: "Ó ń rẹ̀ mí, n kò sì lè ronú kedere. N kò fi èyí sílẹ̀. Mo nílò àkókò díẹ̀." Gbólóhùn yẹn ni ìyàtọ̀ láàrin ìsinmi àti ògiri. Ọ̀kan sọ pé dúró de mi; èkejì sọ pé o wà fúnra rẹ.
- Sinmi ní tòótọ́, kí o sì jẹ́ kí ó tó gígùn. Ara nílò nǹkan bí ìṣẹ́jú ogún láti bọ̀ sílẹ̀ láti inú ìkún-omi kíkún, nígbà mìíràn ó ju bẹ́ẹ̀ lọ. Ẹ̀mí jíjìnnà díẹ̀ kò ní tó. Rìn, jókòó síta, ṣe nǹkan pẹ̀lú ọwọ́ rẹ.
- Má ṣe tún ìjà náà ṣe nínú ọkàn. Èyí ni àmùrè tí ọ̀pọ̀ ènìyàn ń fojú fò. Bí o bá lo ìsinmi náà láti máa tún gbólóhùn tí ó burú jù wọn ṣe kí o sì máa kọ́ ìdáhùn rẹ, ara rẹ máa dúró ní ìkún-omi ní gbogbo àkókò náà, ìsinmi náà kò sì ní ṣe nǹkankan. Fi àríyànjiyàn náà sílẹ̀ fún ìsinsìnyí. O lè gbé e sókè lẹ́yìn náà, nígbà tí orí rẹ bá padà.
- Padà wá. Èyí ni apá tó ń mú kí ìsinmi náà ṣeé gbẹ́kẹ̀lé. Bí o bá sọ ìṣẹ́jú ogún tí o sì pòórá fún ọjọ́ méjì, a kò ní gba ìsinmi tó tẹ̀lé gbọ́. Pípadà wá, kódà kìkì láti sọ pé "ó dáa, mo rò pé mo lè sọ̀rọ̀ báyìí," ni ohun tó ń kọ́ ẹni-kejì pé ìdákẹ́ rẹ kì í ṣe òpin.
Bí ìwọ bá jẹ́ ẹni tí a ń sé mọ́lé nígbà gbogbo
Ìhà yìí le ní tòótọ́, nítorí gbogbo ìwà-àdánidá tí o ní kò tọ́ fún ìṣẹ́jú náà.
Nígbà tí ẹni tí o fẹ́ràn bá dà òfo, ìfàsí ni láti lépa, láti béèrè ìdáhùn, láti gbé ọ̀ràn ga títí tí wọn yóò fi hùwà níkẹyìn. Lòdì sí ètò iṣan-ara tó kún fún omi, ìyẹn ni ìgbésẹ̀ tó burú jù. O ń da epo sí iná o sì ń ṣe kàyéfì ìdí tó fi ń tàn.
Ohun tó ń ṣèrànwọ́ dípò rẹ̀:
- Rẹ ìgbónágbóná yàrá náà sílẹ̀, bẹ̀rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ara rẹ. O kò lè fa ẹnìkan jáde kúrò nínú ìkún-omi nígbà tí ìwọ náà kún fún omi. Rọ ohùn rẹ. Tú ara rẹ sílẹ̀. Jókòó. Ìtutù rẹ ni ohun tó wúlò jù tí o ní.
- Fúnni ní ọ̀nà-àbájáde tí o fẹ́ kí wọ́n gbà. Gbìyànjú nǹkan bíi, "Mo rí i pé èyí ti pọ̀ jù báyìí. Ẹ jẹ́ kí a dúró kí a sì padà sí i díẹ̀ síi." Dídárúkọ ìsinmi náà fún wọn lè jẹ́ ìtura nígbà tí wọn kò lè rí ọ̀rọ̀ láti fi béèrè.
- Má ṣe ka ìdákẹ́ náà sí gbogbo ìtàn náà. Ó máa ń fani mọ́ra láti fi ìtumọ̀ tó burú jù kún ìdákẹ́ náà. Gbìyànjú láti dádúró. Dídákẹ́ tó wá láti inú ìrẹ̀wẹ̀sì kì í sábà jẹ́ ìdájọ́ lórí àjọṣepọ̀ náà bí ó ṣe ń dà bíi rẹ̀ ní ìṣẹ́jú náà.
- Tọ́jú ọgbẹ́ tìrẹ lọ́tọ̀ọ̀tọ̀. Kí a sé ẹni mọ́lé máa ń dun ni, ọgbẹ́ yẹn sì jẹ́ gidi tó sì tọ́ láti tọ́jú. Kàn gbìyànjú láti má ṣe fi ojúṣe rẹ̀ lé ẹni tó kún fún omi lọ́wọ́ ní àkókò kan náà tí wọ́n ń gbìyànjú láti gbọ̀sípò.
Ìdí tí pípadà wá fi jẹ́ gbogbo kókó náà
Ìsinmi máa ń ṣiṣẹ́ nìkan bí ó bá jẹ́ àmì-ẹnu-àdà (comma), kì í ṣe àmì-òpin (period). Àtúnṣe kì í ṣe lílọ. Ó jẹ́ pípadà wá, pẹ̀lú ohùn tó rọ̀ díẹ̀ àti ìfẹ́-inú láti tún ìjíròrò náà gbìyànjú láti ibi tó túbọ̀ balẹ̀.
Bí àkókò ti ń lọ, àwọn tọkọtaya tó dáadáa nínú èyí máa ń kọ́ irú àdéhùn àjọpín kan: nígbà tí ọ̀kan nínú wa bá kún fún omi, a máa dúró, a kì í fìyà jẹ ara wa fún un, a sì máa padà wá. Àdéhùn yẹn ni ohun tó ń dá ìṣẹ́jú ìrẹ̀wẹ̀sì kan dúró láti má le di ìlànà tó ń ba àjọṣepọ̀ jẹ́ ní ìdákẹ́rọ́rọ́.
Àníyàn kan wà tó ń dìde níhìn-ín, ó sì bọ́gbọ́n mu. "Bí a bá ń sinmi léraléra, ǹjẹ́ a kò ní kàn máa yẹ̀ ohun gidi náà sílẹ̀ láéláé bí?" Ìbẹ̀rù náà ni pé ìsinmi náà á di ọ̀nà-àsálà gbére tí a kò sì ní fọwọ́ kan ọ̀ràn náà rí. Ìyẹn máa ń ṣẹlẹ̀, ṣùgbọ́n nìkan nígbà tí ìsinmi náà kò bá ní pípadà wá nínú rẹ̀. Ìsinmi jẹ́ ìyẹ̀sílẹ̀ nígbà tí kò bá ní òpin. Ó jẹ́ àtúnṣe nígbà tí ó bá ní àkókò lé e lórí tí ẹnìkan sì rìn padà kọjá ilẹ̀kùn náà gan-an. Ìyàtọ̀ náà kì í ṣe ìdúró náà. Ó jẹ́ ìlérí tó so mọ́ ìdúró náà, àti bóyá a pa ìlérí yẹn mọ́ lọ́pọ̀ ìgbà tó tó bẹ́ẹ̀ tí ẹni-kejì fi kọ́ láti gbẹ́kẹ̀lé e.
Ó tún ṣèrànwọ́ láti rántí ohun tí o ń gbìyànjú láti túnṣe ní ìṣẹ́jú yẹn, èyí tó kéré ju bí ó ṣe ń dà bíi lọ. O kò gbọ́dọ̀ yanjú gbogbo àìfohùnṣọ̀kan náà kí ìsinmi náà tó ṣiṣẹ́. O kàn gbọ́dọ̀ mú ara méjì balẹ̀ tó láti wà nínú yàrá kan náà lẹ́ẹ̀kan sí i pẹ̀lú ọkàn-rere díẹ̀. Ìṣòro gan-an náà, àwo-oúnjẹ tàbí owó tàbí àna tàbí ohunkóhun tó ru èyí sókè, sábà máa ń rọrùn láti yanjú ní gbàrà tí kò sí ẹni tó kún fún omi. Ìtutù ní àkọ́kọ́, ọ̀rọ̀ ní èkejì. Ní ètò tí kò tọ́, o kò ní rí ọ̀kankan.
Ìgbà tí a ó fi ìrànlọ́wọ́ kún un
Nígbà mìíràn ògiri náà ga jù láti gùn fúnra rẹ, ìyẹn kì í sì í ṣe àbùkù fún ẹnikẹ́ni. Bí ìyípo dídákẹ́ kan náà bá ń tún ara rẹ̀ ṣe láìka ohunkóhun tí ẹ̀yin méjèèjì gbìyànjú sí, bí a bá ń lo ìdákẹ́ náà láti darí tàbí láti fìyà jẹni, tàbí bí o bá bẹ̀rẹ̀ sí í nímọ̀lára kékeré, àníyàn, tàbí àìléwu nínú ilé ara rẹ, àwọn wọ̀nyẹn jẹ́ àmì láti wá ìrànlọ́wọ́. Oníṣègùn-ọkàn tọkọtaya lè ràn ọ́ lọ́wọ́ láti kọ́ àṣà ìsinmi-àti-ìpadàbọ̀ àti láti dé ohun tó wà lábẹ́ ìkún-omi náà. Bí ìbẹ̀rù kankan bá wà fún ààbò rẹ, bá akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ tàbí ibùdó-ìrànlọ́wọ́ ìwà-ipá-nínú-ilé sọ̀rọ̀ fúnra rẹ, ní ìkọ̀kọ̀, ṣáájú ohunkóhun mìíràn.
Dídákẹ́ lábẹ́ ìtẹ̀mọ́lẹ̀ jẹ́ ti ẹ̀dá ènìyàn. Ọ̀pọ̀ wa ló ń ṣe é. Ilẹ̀kùn tí a bá dí pa ní ìṣẹ́jú líle fẹ́rẹ̀ẹ́ máa ṣeé ṣí sílẹ̀ padà nígbà gbogbo, pẹ̀lẹ́pẹ̀lẹ́, láti ìhà méjèèjì, ní gbàrà tí àwọn ara tó wà lẹ́yìn rẹ̀ bá ti ní àyè láti balẹ̀.
Àwọn Orísun
- The Gottman Institute, The Four Horsemen: Stonewalling
- The Gottman Institute, Stonewalling vs. The Silent Treatment: Are They the Same?
- Papp, Kouros & Cummings, Demand-Withdraw Patterns in Marital Conflict in the Home (Personal Relationships)
- Psychology Today, What Is Stonewalling and Why Does It Damage Relationships?