Teg-xel ci Liggéey yu Bés bu nekk: Jëfe ko te Yokkuloo Benn Yëf ci Sa Bés

Junniy yoon nga raxas ndab te doo ma man a wax benn yëf ci moom. Ndox mi dafa tàngoon walla tàngul. Ndab li nekkoon na ci sa loxo, ba noppi nekk ci raaxet gi. Ci bés boobu sa xel dafa nekkoon ñetti néeg fu sori, di jéematul benn waxtaan walla di séddale ëllëg ci njàqare. Sa loxo yi def nañu liggéey bi bépp te yaw nekkuloo fa mukk.

Li ëpp ci sunu bés dafay jaar noonu. Dañuy jaar ci yëf yu ndaw yi ni masin ngir xel mi mën a gën a yeb ci yëf yu réy yi. Dafay mel ni njariñ. Léeg-léeg dafay tekki rekk ne dañuy jëfandikoo ay waxtu nu teew ci yaram waaye sunu xel nekk fu gën a bon.

Teg-xel ci liggéey yu bés bu nekk mooy njubbanti gu teey ci loolu. Ci lu ngay wàcce jotu bu wéddi ngir dal, danga delloo sa xel ci yëf bi nekk ba léegi ci sa kanam. Liggéey bi dafay bàyyi doon jot bu dee. Dafay doon ay simili yu nga dëgg-dëgg nekk fu nga nekk.

Yaa ngi Def Liggéey yi ba Noppi. Loolu mooy Mbóot mi Yépp.

Su nit ñi déggee "teg-xel," dañuy faral di nataal toog jonn ak bët yu tëj. Loolu benn anam la, te anam bu baax la. Gëstukat yi dañu koy woowe njàngu bu dëddu. Waaye am na ñaareelu xeet, bu ñuy woowe njàngu bu dëddoodi, te mooy bi jaadu ak dund gu wóor. Njàngu bu dëddoodi mooy jox xel bu sax, bu wut a xam ci lépp lu nga di def ba tey. Setal sa bëñ. Folli yére. Xaar bëraam bi. Dox li dale ci parkiŋ ba ci bunt bi.

Njariñ bi leer na. Soxlawoo wut jot, ndaxte jot bi ñu ko jël na ba noppi. Dinga raxas kaas boobu lu mu mën a doon. Laaj bi ci des mooy ndax yaa nga fa nekk ci moom.

Te lii du anam bu gën a suufe, bu ñu wàññi doole. Benn gëstu bu xooloon naka la nit ñi di jëfe dëgg-dëgg gis na ne baree-baree teg-xel bu dëddoodi bu bés bu nekk dafa gën a jege wér-gu-yaram ak seddaayu xel ci lu ëpp ñaata yoon walla ñaata diir nit ñi di toog ngu meditee ci anam bu dëddu. Jamono yu ndaw yi xéy-na dañu gën a diis ci li nu leen di teg.

Lu di Soppiku Su nga Tegee Sa Xel

Fii mooy naka lay dee, ci baat yu leer. Xel mi am na anam bu mu tàmm, te aada bi mooy dëngu. Su ko bàyyee moom rekk dafay dëng jëm ci delloowaat li weesu ak dund li di ñëw bala mu agsi, te lu bare ci li muy jëme dafay indi tàng-yaram. Teg xel ci benn liggéey bu yomb bu jamono ji nekk fii dafay dagg dëngu boobu. Doo mën a raxas bu wér benn cin te di jaaxle ci benn jot bu jeex ci benn saa. Liggéey bi dafay jox xel mi benn yëf bu leer ngu jàpp.

Mën-mën googu, maanaam jàpp sa xel te delloo ko, mën nañu ko jàngale, ni siddit. Ci benn nattukaay bu ñu tànn ci mbaw, nit ñi jàng a topptoo jamono ji nekk fii dañu wone yokkute gu dëggu ci noteel seen xel. Yokkute googu feeñ na, du ci laboratuwaar rekk, waaye ci digg seen bés yu ndaw, ñu ko jàpp jaare ko ci laaj yu ñu def ci seen telefon. Doo ci dal ci saa si rekk. Yaa ngi ndànk-ndànk di gën a mën a téye sa teg-xel.

National Institutes of Health dafa faramfacce teg-xel ni jàng a teg sa xel ci jamono ji nekk fii te gis lu di xew ci biir ak ci sa wet te gaawoo ko àtte. Gëstu yi ñuy joxe dañuy boole teg-xel boobu ak wàññi njàqare, nelaw bu gën a baax, ak tàngoru deret bu gën a dal. Loolu lépp soxlawul ngay génn dëkk. Mën na tàmbali ak benn kaasu kafe bu ànd ak teg-xel.

Naka nga koy Def Dëgg-dëgg

Tannal benn yëf bu nga di def bés bu nekk ni masin. Benn. Bul jéem def sa dund gépp bu ànd ak teg-xel ba àjjuma; loolu yoonu bàyyi la. Ndab yi ñu leen di jëfandikoo lu am sabab, kon nañu leen jëfandikoo, waaye melokaan wi dafay dox ci lépp.

1. Duggal ci sa yég yi. Yégal tàngooru ndox mi. Diisaayu ndab li, tooyaayu saabu bi, riir bi eponj bi di génne. Doo xalaat ci ndab yi. Yaa ngi leen di yég.
2. Bàyyil liggéey bi mu doon liggéey bi rekk. Su nga gisee ne sa xel dafa dëngu jëm ci sa imeel, te dina ko def, gis boobu mooy njàng mi di dooru, du ñàkk. Ci teraanga delloo sa xel ci sa loxo yi. Dinga lii def juróom-fukki yoon. Baax na. Loolu mooy coppite gi.
3. Bàyyil xebaar bi. Soxlawoo ne dafay noppalu walla àtte ndax yaa "ko man." Rekk bàyyil ndox mu tàng mi mu doon ndox mu tàng.
4. Bàyyil mu jeex bu jeexee. Benn basinu ndab. Loolu njàngu bu mat la. Doo ko ameel lu ëpp.

Loolu rekk. Amul toogaay bu wéddi, amul aplikasiyon, amul dara lu ku la wër mën a gis.

Yenn Liggéey yu ko Nangu Bu Baax

Yenn jamono yu ndaw dañu leen mel ni ñu leen tabaxal ko. Ay yu bare di dal:

• Naan bu njëkk bu kafe walla àttaaya, bala ngay jël sa telefon. Tàngoor bi ak xetu bi rekk, ci fanweeri simili.
• Tukki bi jëm ak bi jóge ci sa oto. Yégal sa tànk yi di dajeek suuf. Gisal ngelaw li, mu tàng walla mu sedd, mu teey walla muy yëngu.
• Sangu. Ndox mi dafa doon ba léegi yég bu mat ci yaram wépp. Danga war a bàyyi rekk séddale sa bés ci ron bi.
• Lekk benn ngataa ndànk. Dëgg-dëgg mos ngataa bu njëkk bu ñam bala ngay ko wal di xool sa telefon.
• Raxas xaj walla muus. Dëgëraayam, tàngooram, riir bu ndaw bu muy génne. Ñoom ñu ngi fi ba noppi bu mat. Abal ko ci ñoom.

Soxlawoo yii yépp. Tannal bi la gën a naqaridi te tàmbali fa.

Su Sa Xel Bañee a Ànd

Yenn bés dinga jéem lii te sa xalaat yi doon ni ngelaw lu mag te ndab yi du la dimbali. Loolu du dara, te du firnde ne dangay def ko bu ñaaw. Teg-xel du folli sa xel walla sonnal sa bopp ngir yég jàmm. Mooy gis fu sa xel dem te woo ko mu dellusi, ay yoon ci ay yoon, te doo xas sa bopp ndax dëngu bi. Delloowaat gi mooy coppu bi. Xel bu bare liggéey dafay tekki rekk ne dinga am coppite yu gën a bare.

Yombalal sa jub-yoon yi it. Su nga soppee "am teg-xel bu ngay raxas ndab" benn liggéey bu ngay war a gën a def, danga sosaat coppol bi nga doon jéem a wàcc. Amul note. Benn noyyi bu ànd ak teg-xel ci kaw basin bi am na solo.

Sabab bu Gën a Réy bu Tax mu Am Solo

Boole doxal jamono yii lu doy, benn yëf dina soppiku. Dinga tàmbali jàpp sa masin-jëf bu gaaw, ci waxtaan yi, ci coowu yoon wi, ci wërngal u ngoon bu bon. Digganteem yég benn yëf ak tontu ci moom dafay gën a yaatu tuuti, te diggante bu gën a yaatu mooy fu tànneef yu gën a baax di dëkk. Aada bu ndaw la bu bés bu nekk bu am njariñ lu ëpp, te loolu barewul.

Benn dig bu wóor. Teg-xel bu bés bu nekk ndimbal la bu dëggu, te itam du faj. Su nga di jànkoonteel njàqare gu sax, naqar bu tar, diisaayu gaañu-gaañu, walla ay diir yu lépp di la mel ni lu ëpp doole, raxas ndab ak teg-xel du tontu li ci boppam, te warul a doon ko. Waxal ak fajkat walla fajkatu xel. Yenn nit ñi it dañuy gis ne jublu xel ci biir dafay jógloo naqar bu gën a bare ci lu ko wàññi, rawatina bu gaañu-gaañu weesoo. Su loolu di yaw, doo ci ñàkk. Dafay tekki rekk ne jumtukaay bii dañu ko war a jébbal ak ndimbalu ku xam sa nettali. Wut ndimbal lu gën a bare mooy jëf ju am doole, du yoon wu ñaareel.

Ndab yi dinañu fi nekk ëllëg. Naka noonu it coobare gi ngay dëgg-dëgg nekk fa ci ñoom.

Cosaan

• National Institutes of Health, Teg-xel ngir Sa Wér-gu-yaram (NIH News in Health)
• Mayo Clinic, Coppu yu teg-xel
• National Center for Biotechnology Information, Seetlu Njàngu bu Dëddu ak bu Dëddoodi ci Teg-xel ak Jokkoom ak Wér-gu-yaram
• National Center for Biotechnology Information, Jëf yu teg-xel dañuy yokk natt yu jamono ak yu jikko ci noteelu teg-xel: Seede bu jóge ci benn nattukaay bu ñu tànn ci mbaw