Xam Li Lay Tàkkal ci Yaw

Am na benn yég bu xóot bu mën ne yaa xam ko. Am ku wax benn kàddu ci ndaje, walla benn tur feeñ ci sa boyet, te laata ngay xalaat dara, sa bëñ yi dañu jamloo te sa xol di tëf-tëfi. Tannuloo ngir mer. Mer nga ba noppi. Ci saa yi sa xelu-xalaat di agsi, mës nga bind genn-wàllu tontu bu ngay réccu.

Loolu, tàkkalukaay la buy def liggéeyam. Te lii mooy li jaaxal: ci ñeneen ñi, mën nga gis seen tàkkalukaay yi. Xam nga kan ci say nawle mooy sedd bu ñu ko taxawale, kan ci say xarit mooy jaxasoo bu mu déggee baat bii: "naqarlu." Say bopp ñoo gën a jafe gis, ndaxte ci biir lañuy xewe, ci gaaw-gaaw, te dañu mel ni du aada waaye dëgg-dëggu waxtu wi.

Jàng leen mooy benn ci yëf yi gën a am njariñ ngir sa dëgërin. Du ngir nga nekk ku dul jël dara mukk. Waaye ngir nga jënd sa bopp genn-wàllu saa ci diggante tàkk bi ak li ngay wax ci mujj.

Lu Tàkkalukaay di ci Dëgg-dëgg

Tàkkalukaay, mooy benn jëmm bu lay indil jël bu gën a réy jëmm ji ci boppam. Cleveland Clinic dafa faramfacce tàkkalukaay yu xol yi ni saa yi ñuy jur "xalaat ak yég yu bare di weesu li dëgg-dëgg xew." Baat boobu, weesu, mooy firnde bi. Lu ndaw dal ni lu mag.

Lu ca ëpp, loolu dafa am ndaxte lu ndaw li dafay dëppoo ak lu gën a màggat. Benn imeel bu gaaw-gaaw bu sa kilifa du ci dëgg benn imeel bu gaaw rekk; mooy saa yu nekk yi nga yég ne ñu àtte la te mënuloo woon a àddu sa bopp. Waxtu wi nu nekk dafay leb dooleem ci jamono ju weesu. Doo jël lu ëpp ci li leer léegi. Ngay jël, ci wóor, ci mbooloom saa yu jëkk yu nga musul a matale yég.

Jël bi it dafay feeñ ci sa yaram laata muy feeñ ci baat. Say wàllaŋ yu jam. Biir bu jamloo. Noyyi bu néew te bu kaw ci sa dënn. Cleveland Clinic wone na ne firnde yii ci yaram ñooy li ci gën a bare firnde yu dëgg yu lay xamal ne dañu la tàkkal, laata sa waxtaan ci li xew, te ñu gën a wóor. Sa yaram xam na laata yaw.

Lu Tax Tudd ko di Jariñ Lool

Lii mooy wàll bi tax mu jóge ci ay ndigal yu jëme ci yokk sa bopp, mu jëm ci lu am doole dëgg.

Ci benn gëstu bu siiw ci UCLA, boroom xam-xamu xel bi Matthew Lieberman dafa teg ay nit ci masin bu xool xel te won leen ay xar-kanam yu fees ak mer ak ragal. Bi ñi ci bokk teggee rekk benn baat ci yég bi, tànn ab tur ni "mer" walla "ragal," jëf ji ci amygdala wàññiku na. Amygdala mooy xoyoxoyo bu xel bi, wàll bi lay fees laata nga xalaat dara. Ci waxtu woowu, benn barab bu nekk ci ginnaaw jë bi te ñu ko boole ak xalaat bu xóot dafa leer. Def bi ngay tudd yég bi mel na ni dafay wàññi tàng-tàngam.

Lieberman dafa ko gàttal ni: def say yég ci baat dafa mel ni tënk fereŋ ci sa jëfu-xol. Tudd mbir mi du ko doon far. Dafa ko def mu nga koy mën a liggéey. Nga jóge ci biir duus bi, taxaw ci wetam.

Looloo tax xam sa tàkkalukaay yi ak tudd say yég, ci dëgg-dëgg, benn sidit lañu. Doo mën a tudd li nga bañ a xool. Te tudd bi mooy li lay delloosi wàllu xel wi nga bëgg mu jiite.

Naka Ngay Gis Say Tàkkalukaay yi

Doo gis say tàkkalukaay yi ci toog tekk laata ngay laaj sa bopp lu ñu di. Dinga jot benn tontu bu set, bu lay naw, bu ëpp du dëgg. Danga leen di gis ci jàpp leen ci seen jëf, bind leen ginnaaw, ba kera ab aada di feeñ. Cleveland Clinic dafa digal nga denc benn téere bu woyof ci lu jëm ci sabab boobu: aada yi duñu gis-gisu benn-benn waaye dañuy leer ci ab limu.

Jéemal lii. Ci ñaari ayu-bés, saa su nga gisee ne jël nga lu gën a metti li waxtu wi yelloo, bindal ñeenti yëf yu gaaw fi mu féexee:

1. Li xew, ci baat yu leer. Du sa firi, waaye jëmm ji ci boppam. "Dafa laaj kañ la présàntàsiyoŋ bi di pare." Du "dafa wax ne dama yéex."
2. Li sa yaram jëkk a def. Fan nga ko yég, te lan la woon? Dënn bu jam, kanam gu tàng, biir bu daanu. Lii mooy sa xoyoxoyo bu njëkk, te lu la ëpp koo tudd, moo la gën a gaaw a jàpp ci yoon wu topp.
3. Yég bi nekk ci suuf. Mer, lu ca ëpp, mooy dàtt bu kaw bi. Toogal ak moom ab saa. Ndax rus la woon dëgg-dëgg? Yég ne kenn gisu la? Ragal ñu la tuumaal?
4. Li mu la fàttali. Léeg-léeg dara. Lu bare, bu nga dee dëggu, ab mbir bu màggat.

Bu weesoo benn ayu-bés walla ñaar, dinga tàmbali gis li di dellusi. Genn xeetu jëmm, genn yég bu njëkk bii ci sa yaram, genn yég bu tàng bii ci suufu mer bi. Mbooloo moomu, tàkkalukaay la. Léegi mën ngaa gis muy ñëw.

Lan Ngay Def Bu Nga Man a Gis muy Ñëw

Tudd ab tàkkalukaay du ko taxawal ci boppam. Dafa lay jox njëkk, te njëkk boobu mooy li ëpp solo. Yenn yëf yu ngay def ak moom:

Bu nga yégee màndargam yaram bi nga xam, moom mooy sa yoon, du baati ki ci sa wet. Jàppal dënn bu jam bi ni ab xibaar. Mu ngi lay wax: kii benn ci say tàkkalukaay la, yeexal.

Jëndal sa bopp ab saa laata ngay tontu. Génnal benn noyyi bu ndànk. Benn kàddu bu lay yeexal, "may ma ma xalaat ci loolu ab saa," dafay dox ci lu bare ci bépp néeg. Gëstub Lieberman ab fàttali bu am njariñ la fii: sax bu nga tudd rekk li ngay yég, ci sa xel, ci sa bopp, dafay wàññi ci tàngoram. "Maa ngi tàmbali àddu sama bopp" benn kàddu bu mat la te am doole lu jaaxal.

Tuddal yég bi, du nit ki. Am na wuute bu wóor ci diggante "gis naa ne maa ngi àddu sama bopp" ak "yaa ngi may song." Bu njëkk bi dafa lay dëgëral ci taxawaayu boroom oto bi. Bu ñaareel bi dafay jox tàkkalukaay bi wolaŋ bi.

Tegal ci sa xel lenn ci moom bu njëkk. Bu nga xam ne ŋàññ ci kanamu ñépp benn ci say tàkkalukaay la, mën nga waajal, bu nga dalee, naka nga bëgge ko saytu laata muy xew. "Bu ma yégee tàng-tàng boobu ci ñu ma tuddu, dama jël benn noyyi te laaj benn laaj, du àddu sama bopp." Ndogal lu ñu def ci waxtu wu dal dafa gën a yomb a jàpp ci waxtu wu tàng.

Lii lépp du ci nekk ku dul jaaxle mukk. Ba tey dinga am ay jamono yu lay jàpp nga xamul. Jubluwaay bi dafa gën a tuuti te gën a jotu: ngir wàññi ay saa ci digganteb bi, lu bare ba jëmm ji gën a bon ci sa jël du génn ci sa gémmiñ.

Ab Kàddu ci Tàkkalukaay yu Gën a Jafe yi

Yenn tàkkalukaay yi du coowu liggéeyukaay. Dañu takkoo ak gaañu-xel bu dëgg, ak ñu la toroxal, ak ñàkk, yëf yi sa yaram jàng a moytu ci njariñ bu wóor. Bu ab tàkkalukaay indil ay jël yu lay ragal, yu nga mënul a wàññi, walla yu lay dëpp ci ab fàttaliku bu nga mënul a génn, loolu du jafe-jafeb kàttanu-bopp te téereb yég du jumtukaay bi jaadu.

Loolu ci xeet la yu war a jaar ci ndimbalu ab fajkatu-xel, ki mën a dox ci sa tànki-tànk te aar la ci ngay ko def. Faju bu jëme ci xalaat ak jikko (cognitive behavioral therapy) ak yoon yi jëmoo ci gaañu-xel ñoo am ngir lii ci boppam. Wut ndimbal loolu du firnde ne nga ñàkk ci saytu sa bopp. Firnde la ne dégg nga wuute bi ci diggante li nga mën a def sa bopp ak li yelloo ndimbal lu dëgg.

Waaye ci tàkkalukaay yu bés bu nekk yi, yu ndaw yi lay def nga gën a saf ci say wax li nga bëggul, jëf bi mën nañu koo jot dëgg-dëgg. Dangay xool. Dangay bind ko. Dangay jàng say aada. Te ci yoon wu topp bu tàkk bi ñëwee, dinga am barab bu doy ngir tànn li war a xew ginnaawam.

Cosaan

• Cleveland Clinic, Ndax Mën Ngaa Xàmmee Say Tàkkalukaay yu Xol?
• UCLA Health, Def Yég ci Baat Dafay Jur Njariñu Faj ci Xel bi
• Lieberman et al., Def Yég ci Baat: Tudd Yég Dafay Yàq Jëfu Amygdala (Psychological Science)
• Tasha Eurich, Lu Xam Sa Bopp di ci Dëgg-dëgg (ak Naka Ngay Ko Suqali) (Harvard Business Review)