Njiit Jëf la, du Tur

Ci ëpp ci ekип yi, am na benn nit bu ñépp di wóoloo ci suuf. Xéy-na mu féete ñetti daaj ci suufu kàrtu mbootaay gi. Kenn du ligéey ci ñ'loxo. Waaye bu ab liggéey tàmbalee yëngu, nit ñi dañuy jëm ci wetu taabalam. Mooy laaj laaj bi kenn du bëgg a laaj ci ndaje mi. Day fàttaliku seetlu ki ñu jëkk a jël te mel ni ku tayle. Day matal yëf yu naqari yi mu wax ne dina ko def, saa yu nekk, ba nit ñi bàyyi seetaatam.

Nit boobu njiit la. Turu njiit bi àgguwaat, te xéy-na du soxla mukk.

Fii, ci ñépp ñi di xaar ñu def leen njiit balaa ñuy jëf ni njiit, lanu koy bind. Soxlawoo xaar. Xaar googu, mooy fiir bi. Njiit, ci anam bi mu di soppee ni bés di jaare ci ñi la wër, jëf la. Yëf nga koy def ci talaata. Te gëstu bi ci naka la njeexital di sosoo dëgg-dëgg, dafay dëggal lii lu gën a leer ni ñu bare di ko fooge.

Tur bi du mooy dëgg-dëgg bi

Fii, dagan na nu leeral, ndaxte ñaari mbir yooyu dañuy jaxasoo saa su nekk. Tur day la jox sañ-sañ, mooy sañ-sañ bu wóor bu la may ngay séddale liggéey, nangu budget, walla nga fal ku ñuy fal ci liggéey. Njiit mbir mu wuute la. Mooy mën a jëmale nit ñi, mën a def ba mbooloo mi gën a doxe, nekk lu tax ba jamono ju metti mu gën a jàll tuuti lu bees ci mu gën a bon tuuti. Boroom xam-xam yu Harvard yi Ron Heifetz ak Marty Linsky wax nañu ko bu leer: njiit ak sañ-sañ benn bopp la ñu bokk. Man nga am lu bare ci benn te am lu néew ci beneen.

Ñépp gis nanu njiitu-liggéey biy yor sañ-sañ bépp te amul benn njiit. Mën nañu séddale liggéey, waaye nit ñi dañuy def li gën a néew te wër leen. Te ñu bare ci nun gis nanu li ci dëpp: sàmm-sa-moroom bi amul benn sañ-sañ bu wóor waaye ci anam gu nu xamul mooy takk ekип bi. Sañ-sañ dañu la koy jox. Njiit yaay ko jënd, benn jëf ci benn jëf, te nit ñi ñoo di dogal ndax ñu la koy may walla déet, ci li ñu lay gis di def.

Xàjjle googu moo gën a am solo bu nga amul benn tur mukk. Boo doon ndaw, walla bu bees, walla rekk boo nekkul kilifa, mën nga foog ne njiit dañu la ko tëje ba kero kenn yékkati la. Waaye deetul noonu. Yoon wi dafay jaar ci geneen wàll lu gën a bare ci li nit ñi foog. Yaw danga di jëf ni ku yelloo ñu topp la, te njeexital bi mooy jëkk. Tur bi, bu ñëwee, dafay melni benn firi lu doon dëgg ba noppi.

Lu nit ñi di jàng ci yaw dëgg-dëgg

Lu nit ñi di wéseeti kon? Lu ëpp ñaari mbir, te benn ci ñoom soxlawul budget walla biro bu rëy.

Bu jëkk mooy ndax yaa yelloo te waajal sa bopp. Njeexital bu amul sañ-sañ dafay tënk ci kóllëre. Bu nit ñi mënee gis ne def nga liggéey bi, ne xam nga mbir yi, ne sa àtte baax na bu jëkk, dañuy tàmbali gëm sa gis-gis ci mbir. Kóllëre googu mooy lu njeexital di sosoo. Soxlawoo nekk ku gën a muus ci néeg bi. Danga wara nekk ki leer ne def na liggéey bi te du ci fen.

Ñaareelu bi mooy ndax yaa yelloo ñu wóolu la ci anam bu leer, bu bés bu nekk. Ndax danga def li nga wax ne dinga ko def? Ndax danga matal, di jox tektal bu dëggu ci teraanga, te di teg nit ñi ci yiw su fekkee amuloo dara ciy jariñ? Ci Harvard Business Review, gëstukatu njiit bi Ron Carucci bind na ni benn njiit mën na dugal ci tegtal yépp yu leer, di sàmm ay dige, di indi njariñ, waaye teewul mu néew, ndaxte kóllëre dafa yaatu ci suuf ba boole ndax nit ñi yég nañu ne gis nga leen te weg leen. Wéyaay mooy masin bu tuux bu lii lépp. Nit ñi dañuy jox njeexital ñi ñu mën a xam lu ñuy def.

Lii mooy wàll bi yomb a ñàkk gis. Ñoom ñaar, yelloo ak kóllëre, ci jamono yu ndaw lañu leen di won, du ci biral. Doo wax nit ñi ne yaa wóoru. Dañu koy seetlu ci ay ayu-bés yu nga wóoru. Lii dafa doon xebaar bu neex, ndaxte dafa tekki man nga tàmbali tabax njeexital tey jii, ak nekkin bi nga am ba léegi.

Ab wone bu ndaw, ci ñaari anam

Nataal benn ndaje mu ñuy wax ci naka la mbir yi doxe te muy dellu ci ginnaaw ci teey. Bés bu ñuy tàmbalee bu ñépp xam ci seen xel ne du mën a am mu ne ci teg-teg bi, te kenn bëggul nekk ki koy wax. Njiit bu mag bi di laajaat ndax mbir yi ci yoon wi lañu. Nit ñi di randal seen bopp rekk.

Ci anam bu jëkk bi, benn nit ku ndaw seetlu na jafe-jafe bi, yég xemmeem bu bëgg a wax, waaye mu leb ko. Du sama pal. Amuma sañ-sañ. Ndaje mi jeex, bés bi des, te ñetti ayu-bés ci ginnaaw lépp toqaliku ci anam bu gën a bon, bu gën a jafe, te ñépp naan ci seen xel gis nañu ko ñëw.

Ci ñaareelu anam bi, nit ku ndaw kooku wax na dara lu yomb te dëgër. "Ndax mën naa wax li may gis? Foog naa ne teg-teg bi dafa jàpp yenn yëf yu masul a am. Ndax mën nanu leen jaar ci?" Amul coow. Amul tuumaal. Benn gis-gis bu dëggu rekk lañu joxe ci weg mbooloo mi. Xéy-na mu dal ci anam bu jaxasoo ci benn saa. Waaye day damm noppi bi, te keneen ne "ci dëgg-dëgg, maa ngi doon jaaxle ci mbir moomu itam," te léegi ekип bi mu ngi saafara benn jafe-jafe bu dëgg ci nekkul di feeñal kóolute ci seen biir.

Ñaareelu nit ki amoon na sañ-sañ bu ëpp bu jëkk bi. Benn tur, benn taabal, benn ñàkk sañ-sañ bu wóor. Lu leen tegoo mooy benn jëf, bu ñu tànn ci palanteeru ñetti saa. Foofu la njiit dëkk dëgg-dëgg. Du ci fal bi, ci tànn bi la.

Njiit, dañu la koy may, du nga koy fab

Am na dëgg bu suufeel bu nekk ci suufu lii lépp. Doo mën a dogal ne yaa di njiit. Nit ñi la wër ñoo koy dogal, ci tànn ndax ñu lay topp walla déet. Man nga def lépp lu jub te teewul nga nekk ci njàlbéenu jënd loolu. Loolu tekki na ne taxawaay bi baax mooy déet-a-déet "maa yor fii" waaye lu gën a mel ni "maa ngi am njariñ, maa dëgër, maa yelloo ñu déglu ma," bu ñuy won ba kero nit ñi jële ko ci seen bopp.

Lii, ci benn anam, day yiwal. Day yeggali coxor gi ci di biral sa bopp walla di xeex ngir am ab tur. Liggéey bi mooy rekk nekk sàmm-sa-moroom bu nit ñi bëgg mu nekk ci néeg bi. Def loolu bu wóor te njeexital day yokku ci yaw ci teey, mel ni li ci topp. Boo ko nangoo bu jonn, ci di taxawaay walla di feeñal sa bopp, nit ñi dañuy yég nangu bi te dellu ginnaaw. Bu ñu ko jënde ndànk, day yàgg. Bu ñu ko sàkkoo ak coow, du faral di ñëw.

Def ba nit ñi yég ne kaaraange lañu ngir ñu wax

Bu am benn jëf bu gën a def liggéey, kii la, te seet nañu ko bu wóor. Jàngalekatu Harvard Business School bi Amy Edmondson moo sos baat bii kaaraangeg xel ngir yég bi ñu bokk ne man nga wax, nangu benn njumte, laaj benn laaj bu néew xel, walla joxe benn xalaat bu matul te ñu du la mbugal walla suufeel ci. Ekип yi ko am dañuy gën a gaaw a jàng te gën a teew a jàpp jafe-jafe yi, ndaxte nit ñi dañuy wax dëgg-dëgg li ñuy gis.

Li gën a jaaxal ci liggéeyam, te li tax mu bokk ci benn jukki bu wax ci jiite te amoo tur, mooy ne kaaraangeg xel jëf ñoo koy tabax, du taxawaay. Ku nekk ci néeg bi mën na ko yékkati walla wàcce. Danga koy yékkati boo waxee "Wóoruma, lan laa ñàkk a gis?" te def ba ñàkk-a-wóor mel ni lu jaadu. Danga koy yékkati bu sa moroom joxee benn xalaat bu wéttéliku te nga tontu ko ci xemmeem ci nekkul di ko reetaan. Danga koy wàcce saa su nga defee ba kenn réccu wax.

Ci benn jukki ci Harvard Business Review ci tabax lii ci ekип yu tasaaroo, Edmondson ak ñi mu bindal ak ñoom nettali nañu jëf yi bu leer: teg liggéey bi ni lu ngeen bokk di seet a gëstu, jiituwaay ak sa bopp ci sa dëggu ngir ñeneen ñi yég kaaraange topp la, te tontu ñi di wax ci ngërëm ci nekkul di teg tuumaal. Benn ci loolu soxlawul tur. Nit ku bees ku tontu laaj bu am musiba bu benn moroomam ne "baax na, bég naa ci nga ko yékkati" njiit lay def, foofa fii.

Jëf yi nga mën a tàmbali ayu-bés bii

Doo ko tabax ci benn atelye. Danga koy tabax ci jokkalante yu ordinaire. Ay lëf yu néew yu di soppi mbir dëgg-dëgg:

• Def yëf yu amul ràññeekaay yi nga dige. Wóoru dañu koy suufeel te barewul. Nekkal ki baatam wóor ci yëf yu ndaw, te nit ñi dinañu la wóolu ci yu mag yi.
• Laaj laaj bi néeg bi di moytu. Ci teraanga, te bañ a taxawaay. "Ndax mën naa xam bu wóor musiba bi nekk fii?" jëfu njiit la. Dafay may ñeneen ñépp ñu xalaat ci kaw.
• Joxe ngërëm ci yaatuwaay te ci kanam ñépp. Tuddu ki def liggéey bi dëgg-dëgg du la jariñ dara te dafay wax nit ñi ne kaaraange nga ngir ñuy def liggéey bu baax ci sa wet.
• Jiitu bu am dara lu jafe. Nangu njumte bi, tudd jaxasoo bi, wax mbir mu jaaxal mi bu jëkk. Nit ñi dañuy topp ki nangu mu feeñ tuuti balaa ñoom.
• Topptoo ki nekk ci jafe-jafe. "Naka nga def dëgg-dëgg" bu ndàmpaay ci ki noppi, njeexital la bu gën a yàgg.
• Dëgëral bu mbir yi tàng. Nit ku dal ci jamono ju metti day nekk ki ñeneen ñi di jublu, mel ni kenn dogaluwul ko.

Xamal ne benn ci ñoom soxlawul ndigal. Loolu mooy lépp. Man nga def benn bu nekk ci ñoom ci nekkin bu, ci kayit, doo jiite kenn.

Bu ku am tur bi di la bañ

Jiite te amul sañ-sañ dafay dajeek benn jafe-jafe bu ñuy mën a xamal. Yenn saa, ki am tur bi bëggul gis njeexital di dajaloo ci ku ko amul. Xéy-na mu yég ne ñu ëpp ko, walla mu tiitaru, walla mu aar ay suufam rekk. Dafa war nga waajal ci loolu, ndaxte dafa faral di am te du firndeel ne def nga dara lu jaaduwul.

Jëf bi baax faral di doon di forse walla di xeex ngir leer bi. Mooy def ba sa njeexital leer na mu di jariñ mbër bi ñu bokk, du sa jëmm sa bopp. Yóbbul sa gis-gis ki am sañ-sañ ci kaaraange bu jëkk, bu nga ko mënee, ngir bañ mu waaru ci kanam ñeneen. Teg li ngay gis ni ndimbal, du ni ñaawal. Jox leen ngërëm ak dogal bi. Ñu bare dañuy noppalu bu baax bu ñu wóoree ne yaa ngi jéem a defal liggéey bi lu gën, doo jéem a nangu seen toogu.

Boo mënul dëgg-dëgg def ba mu am kaaraange, boo jiitee sax ci lëmm te ñuy dàq la ay yoon yu bare, loolu dafay wax la dara lu dëgg ci bërëb bi nga nekk, du ci sa njariñ. Yenn bërëb yi dañuy mbugal ku jëkk a jël matukaay, fu mu mel mu koy joxe. Xam wuute bi ci diggante néeg bu metti bu nga mën a tàngal ak aada bu la du bàyyi, benn xel-àtte la bu bopp. Am nga sañ-sañ ci jël xibaar boobu te dogal lu ngay def ci moom, boole ci dogal ne néeg bi du sa yoon a koy defaraat sa kenn.

Benn artu bu lëmm, bu dëggu

Dinanu la tooñ bu nu ko defe muy mel ni du soxla coono. Jiite te amul sañ-sañ liggéey bu dëgg la, te mën na la tayal boo moytuwul. Am na coono bu ñu tëral bu jóge ci yorlu ndombog-loxo te amul sañ-sañ bu wóor walla ràññee bu ko àggale, sàmm-sa-moroom bi ñépp di sukk ci moom te muy lakk ci teey. Kon nangal ko ndànk. Teg ay dig. Man nga nekk ki dëgër te bañ a nekk ki rekk, te fàww nga daldi jël lépp ngir yelloo ñu topp la.

Boo gisee ne jiite ci liggéey day la bàyyi ci jaaxle, ci mer, walla nga sonn ba wesóosu, loolu xibaar la, du ay ci sa jikko. Mën na tekki ne yen bi dafa jubadi dëgg-dëgg te war nañu ci waxtaan bu dëgg ak ku ko mën a soppi. Mën na tekki ne yaa ngi tuur lu ëpp li ngay jot. Waxtaan ci ak jàngalekat bu nga wóolu, te bu yen bi di jeexal sa nelaw, sa wér-gi-yaram, walla sa xam-sa-bopp, ak fajkat walla doktoor, dooru njiit. Xam say dig te aar leen benn ci anam yi gën a mag ci njiit la.

Dëgg bu tuux bu nekk ci suufu lii lépp mooy ne am nga njeexital bu la jotal, léegi, bu ëpp li sa tur di won. Nit ñi ñu ngi ci dogal ndax yaa di ku ñu mën a wóoloo. Ñu ngi koy dogal ci li ngay def ayu-bés bii. Yaa di tontu laaj boobu ci sa coobare.

Cosaan

• Harvard T.H. Chan School of Public Health, Jiite ci Biti Sa Sañ-Sañ
• Harvard Business Review, Naka la Kaaraangeg Xel Mel ci Bërëbu Liggéey bu Séngóo
• Harvard Business Review, Tabaxal Sa Tur ni Njiit bu Ñu Mën a Wóolu
• Harvard Business Review, Tabax Njeexital te Amul Sañ-Sañ