Muñ Naqar ak Ñakk

Yenn suba yi dinga fàtte ay simili. Booba mu dellusi. Nit ki dem na, walla li nga tënkoon dem na, te àddina dafay tabaxaatu boppam ci wërub dëgg boobu, muy nga waaju walla déet. Bu fekkee foofa nga nekk léegi, sunu xol dafa naqar ci yaw. Amul yoon wu muus wu nga jaar, te soxlawuloo nga am fit ci moom.

Li nu la mën a jox mooy mbokk mu dëggu ak ay yëf yu néew yu di dimbali ci dëgg-dëgg. Du ngir faj ñakk gi. Dara du faj ñakk. Ngir yombal yenu ko tuuti rekk.

Naqar lu ëpp ci wàllu dee lañu koy waxe, te dee mooy wersiyoŋ bi gën a diis ci moom. Waaye metit mu niroo mi dafay feeñ ci gannaaw ñakk yu bare yi àddina du leen jàppe ñakk saa su nekk: séy bu tas, liggéey bu dem, feebar bu ñu la gis, toxu bu sori lu nga miin lépp, xarit bu tas ci sutura, ëllëg boo tàmbaloon a dund ci sa xel. Cleveland Clinic dafay firi naqar rekk ni jéema muñ ñakk, te mën na topp ci xew-xew bu ne bu yàq sa xam-xam ci naka la yëf yi war a mel. Bu sa naqar jëm ci dara lu kenn yónneewul kart ci moom, teewul mu am solo. Teewul mu dëggu.

Doo di naqarlu ci anam bu baaxul

Lii dafa jar nga dégg ko bu yàggul, ndaxte nit ñu bare dañuy jaaxle ci sutura ne dañu koy def bu baaxul.

Amul anam bu jub bu ñuy naqarloo. National Institute on Aging dafay ko wax bu leer: amul ay sart ci naka nga war a yég, te amul anam bu baax walla bu bon bu ñuy naqarloo. Xéy-na dinga jooy saa su nekk. Xéy-na doo jooy mukk, te ci topp yég ne yaa tooñ. Xéy-na dinga mer benn waxtu te sedd ci bi ci topp, walla ree ci dara te yég ni ku wor. Xéy-na dinga yég noflaay, rawatina ci gannaaw feebar bu yàgg, te ci topp rus ci noflaay bi. Loolu lépp naqar la. Benn ci moom du tekki ne gën nga a néew a bëgg nit ki walla ne am na lu yàqu ci yaw.

"Juróomi jéego yi" nga xam ne dégg nga leen, weddi, mer, waxtaan-njël, xel mu suufe, nangu, musuñu doon benn limu boo war a matal ci toftale. Nit ñu bare duñu jot yenn ci ñoom mukk. Ñu bare dañuy dellusi ci yég-yég bu niroo fukki yoon ak ñaar. Naqar dafay gën a ñëw ni ay ndëddu, du ni ay jéego. Ndëddu mën na ko jóg woy, xetu, toogu bu neen, altine bu amul sabab. Ndëddu yi lu ëpp dañuy soreelu ci diir. Duñu réer ci benn jamono bu ñu waxoon.

Loolu mooy indi laaj bi ñépp di laaj.

"Ñaata diir la lii war a jël?"

Lu gën a yàgg li nga bëgg, te lu gën a yàgg li ñeneen ñi séentu. Amul jamono ju wóor, te ku la jox benn, xamul la muy wax.

Ci ñu bare metit mi gën a tar dafay noyyiku ci diir. Du jëm ci fàtte. Dafay jëm ci lu nga mën a dund ci wetam. Dinga am ay bés yu baax yu ñu jaxase ak yu bon yi, yenn saa bu gaaw lool ba mel ni du jaadu, te bés bu baax du wor. Sa xel mooy di def li ñu ko tabaxal, mooy wut fu mu taxaw ba fàww.

Naqar dafay dal ci sa yaram it, du ci sa xel rekk. Ñi ngi naqarlu lu bare dañuy am jafe-jafe ci nelaw, tuutiy bëgg-bëgg ci lekk, ak jafe-jafe ci teg xel walla tànn. Bu sa yaram yég ni mu ñaqu te làmb, loolu du ñàkkug doole. Jàppante bu yaram bu jaar yoon la ci benn ci tiis yi gën a réy yi nit mën a jaar.

Yëf yi di dimbali ci dëgg-dëgg

Benn ci yii du garab, te soxlawuloo nga def leen ñoom yépp. Xalaatal ko ni benn limu bu gàtt boo di jàpp ci bés yi nga mënul a xalaat dara.

1. Bàyyil sa bopp mu yég ko nga bañ koo xeexal. Tënk naqar dafay jël doole bu réy te dafay ko taxawal mu rëcc ci wet gannaaw. Soxlawuloo nga tëral jamonoy sa naqar walla wone ko kenn. Waaye soxlawuloo it nga koy xeex simili bu nekk.
2. Matal yëf yu njëkk yi bu jëkk. Nelaw, ndox, lu ngay lekk, tuutiy leeru bëccëg, tuutiy yëngu sax bu doon benn dox bu ndànk ci sa gox. Naqar dafay ñàq yaram. Teg sa yaram ak yërmande du yékkati naqar bi, waaye dund ci mbugg dafay diisal lépp.
3. Bàyyil nit ñi dugg, sax tuuti. Cofeel bi ngay tëj bunt bi te saytu ko sa kenn dafa am doole, te ñu bare ñi ko jéem dañuy mujj gën a ñáq, du wàññ. Ameeloo kenn kanam gu am fit. Tannal benn nit walla ñaar ñu am kaaraange te bàyyi leen toog ak yaw, indil la lekk, def la njël, walla nekk fa rekk bu nga waxul dara.
4. Nettalil léeb yi. Séddoo fàttaliku yi ci nit ki, yu baax yi ak yu jafe yi, mooy benn ci anam yi gën a màggat yu doomu-aadama di boole yenu ñakk. Ñenn ñi dañuy jaaxle ne indi ko dana naqarlu ñeneen. Lu bare safaan la. Nit ñi dañuy yég noflaay bu ñu mujjee wax tur wi ci kaw.
5. Xaaral bés yi ñu màndargaal dañu lay metti. Bésu juddu, ñu daan fàttaliku, tàbaski bu njëkk bi, coppiteg jamono. Yii mën nañu la jële noyyi bi sax ay at ci gannaaw. Bu nga gisee benn di ñëw, defal benn pexe bu ndaw. Nekkal ak kenn, màndargaal bés bi ci coobare, walla may sa bopp ndigal nga def ko bés bu dal. Xam ne mu ngi ñëw dafay jële tuuti ci dooleem.
6. Yombal tànn yu mag yi. Bu nga mën a moytu tànn yu réy yu ñu mënul a dellu ginnaaw ci diir bi gën a metti, jaay kër gi, bàyyi liggéey bi bu benn yoon, joxe lépp, may sa bopp yiw boobu. Sa àtte dafay naqarlu it. Dana dellusi.

Bu ñakk gi bañee doon bu nit ñi di taxawu ngir nangu

Yenn ñakk yi ñu ngi ñëw ak ñam ak ay kart. Yeneen yi ñu ngi ñëw ak noppi, te noppi boobu mën na def naqar bi mu gën a wéet.

Ñakk-biir. Rabu-kër bu nga bëggoon ni njaboot. Waajur ju am feebaru xel-fàtte ju ngi dund waaye xamatu la. Muju jokkoo bu jafe woon, ba nit ñi jàpp ne yaa ngi ci jàmm, walla sax bég. Gëstukatu naqar yi dañuy tudde lii naqar bu ñu weddi, xeet bi du jot ndigalu mbooloo ak xeeb yi yeneen ñakk yi di jot. Bu sa ñakk nekkee fii, yég-yég yi néewuñu. Xéy-na dangay war a jox sa bopp nangu bi àddina bu biti di la bañ. Màndargaalal ko ci sa anam bopp. Waxal benn nit bu koy jàpp bu wér. Soxlawuloo xàmmeekaayu kenn ci sa naqar ngir mu am solo.

Xale yi dañuy naqarlu it, te ci anam bu wuute ak mag ñi. Xale bu ndaw mën na mel ni mu ngi ci jàmm benn simili te laaj mu fo ci ñaareel bi, ba noppi dellusi ci ñakk gi ay fan gannaaw ak laaj bu jub. Loolu du sedd walla weddi. Mooy naka la reñ-reñ bu gën a ndaw di seddale lu réy, ci tuuti-tuuti yu mu mën a saytu. Yëf yi gën a am njariñ yi nga mën a jox xale bu naqarlu ay baat yu dëggu, yu yomb, yu dëppoo ak atam (yu noyy waaye yu leer, ndaxte làkk bu leerul mën na leen jaxal walla ragalloo), tegtal yu sax, ak bataaxal bu leer ne seen yég-yég yépp jaadu na. Bu naqaru xale mu tar, mu yàgg, walla mu tàmbali feeñ ni jafe-jafe ci daara ji, jafe-jafeu nelaw, walla wéddiku, kilifa-digal bu liggéey ak xale yi mën na dimbali.

Naka ngay taxawu ku ngi naqarlu

Xéy-na du yaa ngi naqarlu. Xéy-na yaa ngi taxaw ci wetu ku ngi ko def te yég ni doo jariñ dara, di ragal wax lu baaxul. Ragal boobu dafa bare ba mu bàyyi nit ñu bare ñu ngi naqarlu ñu wéet ci saa si gën a bon, ndaxte ñépp dañu jaaxle lool ba duñu woote.

Soxlawuloo baat yu jub. Amul. Li dimbali:

• Ñëwal te toog tuuti. Teew moo raw wax ju rafet. Toog te noppi ak kenn benn may bu dëggu la.
• Defal lu wóor nga bàyyi wax "xamal ma bu nga soxlaa dara." Indil ñam. Yóbbu xale yi benn ngoon. Bindal "maa ngi lay xalaat, bumu soxla nga tontu."
• Waxal turu nit ki te séddoo benn fàttaliku. Nit ñi lu bare dañuy ragal ne tudd ki faatu dana ubbiaat gaañu-gaañu bi. Lu ëpp gaañu-gaañu bi ubbeeku na ba noppi, te dégg tur wi dafay fàttali ki naqarlu ne nit kaam am na solo ci ñeneen it.
• Bàyyil wax yu neex yu neen. "Doonte sax" lu mu doon, "lépp lu am sabab la," "mu ngi ci béréb bu gën a baax" dañuy mel ni ñu ngi ko yamale sax bu ñu ko waxee ak xol bu sedd. "Sunu xol dafa naqar ci yaw. Maa ngi fii." doy na.
• Wéyal di ñëw gannaaw ay ayu-bés yu njëkk yi, bu ñam yi taxawee te woote yi wàññiku waaye naqar bi ngi fa ba tey.

Lu naqar dul

Du jafe-jafe boo war a saafara, te du firnde ne yaa ñàkk-mën bu mu yàggee. Amul dyaalante bu nga jàll ba nga "jóge ci" bu wér, te xéy-na doo ko bëgg. Ñu bare duñu wéy ci naqar, dañuy gën a saxal benn dund bu yaatu bu doy a ko yenu.

Nit ñu am xel yu baax dinañu la yenn saa gaawal. Dinañu la digal nga war a jëm-kanam lu ëpp, walla jox la benn kàddu gu jekk gu dal ci anam bu baaxul. Dañuy bëgg a dimbali. Jaadu na nga leen gërëm te wéy di naqarlu ci sa tempo.

Kañ ngay wut ndimbal lu ëpp

Naqar du feebaru xel. Njëg la bu jaar yoon bu bëgg kenn walla dara. Ci ñu bare, sax bu mu dul réer mukk bu mat, dafay gën a yeexal jàppam bu doy ba may dund bi mu dellusi.

Waaye ci ñenn ñi, dafay des tëju ci tar bu mat te tere leen ñu dox. Doktoor yi am nañu tur ci lii léegi: prolonged grief disorder. Màndarga mi du ñaata nga naqarlu. Mooy ni naqar bi di saxe di téye te di tere nga dox ci diir bu gudd. American Psychiatric Association wax na ne gis-gis boobu lu ëpp dafay jëm ci bu ñakk gi amee lu yagg at ci nit ku mag (juróom-benni weer ci xale walla ndaw), te firnde yu tar feeñ na ni bés bu nekk ci lu néew weer bi weesu. Firnde yi mën nañu bokk gëmadi bu xóot ne ñakk gi dëgg la, yég ni benn wàll ci sa bopp faatu na, mënadi bokk ak kenn walla dara, ak naqar bu réy lool ba dund bu tàmbaach di des lu sori diir bu gudd ci gannaaw.

Bu loolu mel ni fu nga nekk, xamal ne mën nañu ko faj, te wut ndimbal jéego bu am doole la, du ñàkkug muñ. Feppkat yi dañuy jëfandikoo ay anam yu wóor, yu ñu natt bu baax, ngir naqar bu dul jóg ci boppam. Tànk bu njëkk bu baax mooy wax ak sa doktoor walla kilifa-digalu naqar.

Yenn yëf waruñoo xaar benn jamono. Wutal ndimbal ci saa si bu nga mënul a jaar dund bu bés bu nekk mukk, bu nga di jàppu bu metti ci sangara walla yeneen doww ngir suufeel metit bi, walla bu nga gisee sa bopp di xalaat ne bëgguloo nekk fi, walla ne nit ñi nga bëgg dinañu gën a jàmm bu nga nekkul. Xalaat yooyu mën nañu ñëw ak naqar bu xóot, te firnde lañu ne waxal ak kenn léegi, du gannaaw. Soxlawuloo nga leeral ko bu mat sëkk. Danga war rekk a wax benn nit bu dëggu, walla benn liñu jokkoo bu njàqare, ne yaa ngi sonn.

Naqar dafa lay laaj lu bare, te dafa koy laaj ci saa si nga gën a néew lu ngay joxe. Muñal sa bopp ni nga mën a muñe ku nga bëgg ku metti nii. Jaadu na nga def ko ndànk. Jaadu na nga sax naqarlu diir bu gudd. Te soxlawuloo nga ko yenu sa kenn, sax ci bés yi mu mel ni loolu.

Cosaan

• National Institute on Aging (NIH), Coping With Grief and Loss
• Cleveland Clinic, Grief: What It Is, Types, Symptoms & How To Cope
• American Psychiatric Association, Prolonged Grief Disorder