Yëkkati Doom Ñaar gannaaw Tasoo walla Téye

Lëkkaloo bi jeex na. Yëkkati-doom bi jeexul.

Loolu mooy melokaanu jafe-jafe bi. Tas nga lëf yi, xanaa ndax lu jub, xanaa gannaaw fëgg gu yàgg gu yeex, te léegi yaa ngi taxaw ci yàqute bi yor benn arminaat boo war a séddoo ak benn nit boo doon jéem a daw. Bésu juddu. Jël doom ci daara. Ku yor garab-sëqët. Ndax man nañ a xool film boobu. Tasoo bi war na nekk jeexital, te ci anam yu bare mooy. Waaye am nga benn doom, kon mooy it tàmbalig leneen, benn lëkkaloo bu liggéey bu yàgg, bu ay at, ak benn nit boo bëggatul te xanaa doo ko sax sopp.

Kenn du la jox kayit ngir loolu. Kon nanu ko waxe ci leer.

Lenn lu gën a am solo

Su fekkee danga fàtte lépp fii, fattalikul lii. Ci xale yu bare, loraange gu sax mooy jóge ci xuloo bi wër tasoo bi lu ëpp tasoo bi ci boppam.

Loolu mooy benn ci li gën a wóor ci njàngat yii lépp. American Psychological Association nee na ko ci leer, di wax waajur yi ñu teqale xuloo bi ak xale yi, te wax ne xale yu bare dañuy noppal ci lu mat ñaari at gannaaw téye bi. Ñu bare dañuy gën a baax gannaaw bi ñu nekkoon ci séy bu xuloo bu baaxul bu du jeex mukk. Jàngaat ko su soxla, ñaari waajur yu nekk ci xare, ak benn doom bu nekk ci diggante, ñoom ñoo loraange bu dëgg. Tasoo bi ci boppam, su ñu ko def ak tuuti yër, mooy lu xale yu bare di jëfe.

Benn xet-li ci njuréefu Frontiers in Psychology wax na lan la xare boobu di mel ci wàllu xale. Bu xale yi gis xuloo bu réy ci diggante seeni waajur, dañuy mujj yég ne mënuñoo jege benn waajur te bañ a wor weneen. Ñu koy woowe xuloo-mbokk. Nataalal danga am juróom-ñetti at te bëgg ñaari nit ñu mënul nekk ci benn néeg, te yég ne nuyuwaale boo jox benn ci ñoom mooy benn wor bu ndaw ci weneen. Loolu mooy benn barab bu nekkadi. Xale yu nekk ci moom ay at dañuy mujj yor coono bu xel ak coono bu yaram bu dëgg.

Kon bët-li yëkkati-doom ñaar du nekk xarit. Xanaa dingeen ko def, benn bés, walla déet, te loolu baax na. Bët-li dafa gën a gàtt te gën a jot. Wàññi xuloo bi sa doom war a dund ci biir. Lépp lu ci des mooy tuuti.

Sa doom du benn yónnikat, du benn rab, du benn àttekat

Am na ay aada yu wóor yu di def loraange bu gën a réy, te ñu bare ci nun dañ leen di jëfandikoo ñoom benn rekk te buñ ko bëgg, rawatina ci njëlbéen bu nu metti te mer.

• Jaarale ay yonné ci sa doom. "Wax sa baay ne ñu ngi koy nattal ci jëf bi." Dafa mel ni mu gaaw. Ci sa doom mooy mel ni ñu ko bëtt ci diggante ñaari nit ñu mu bëgg. Yër bu Cleveland Clinic dafa wóor ci lii: yor li ci sa moroomu waajur ci jubadi, du ci doom.
• Laaj sa doom ci lu xew ci keneen kër. Ku ñëw woon, lan lañ lekk, ndax am na xarit bu bees. Sa doom dafay xam gaaw ne xibaar lu am loraange la, te dañuy tàmbali a topptoo yaw ci wuutu ñu doon xale rekk.
• Sa, sa moroomu waajur ci fu sa doom man a dégg. Sax benn njuumum, benn baat, benn "kon na mu fàtte." Xale yi dañ koy dégg niki benn wax ci genn-wàllu kuy mu doon.

American Academy of Pediatrics dafa wone melokaan bu wér ci lii: waajur yi war nañ jàppale, du yàq, sañ-sañu yëkkati bu moroomu waajur bi, te aar xale ci xuloo bi lu ñu man. Doo war a gëm ne moroomu waajur bi dafay def liggéey bu baax. Dangay aar rekk sa doom ci diggante xalaat boobu.

Lii dafa jafe. Dafa jafe dëgg-dëgg nga muñ sa làmmiñ bu nga mere te nit ki, ci sa gis-gis, jàpp na baat bu metti bu nekk. Defal ko sax, ngir benn nit ku ndaw boo bëgg yéena ñaar.

Ñaari kër, benn ritmu bu dëgër

Xale yi dañuy gën a jëfe coppite bu suuf si ci seen kaw sax wóor. Gannaaw tasoo bi, lu bare ci seen suuf dafa just toll. Lu gën a aar loo man a delloo mooy aada bu sax.

Loolu du tekki ne ñaari kër yi war nañ a yemoo. Duñu yemoo. Benn waajur dafa gën a dëgër ci ekraan yi, beneen mooy defar pànkeek ci Dibéer, beneen mooy yor siis bu rafet. Wuute boobu dafa man a dox te sax dafa baax. Lu jàppale mooy sax ci lu di aar bésu xale:

1. Benn arminaat bu leer, bu wóor, ngir sa doom dafay xam fan lay nelaw ak kañ lay gisaat waajur bu nekk. Xamul mooy benn xeetu coono. Benn arminaat bu wóor dafay yër coono boobu ci anam bu nopp.
2. Ndigal yu réy yu yemale, rawatina jamonoy nelaw, dëkkale ci liggéey daara, ak kaaraange. Lëf yu bés-bu-bees yi man nañ a wuute. Lëf yu am solo yi dañuy gën a dox bu ñu di wëlbati-wëlbatiwul ci diggante ñaari kër.
3. Jox-jox bu nooy. Wesaaru ci diggante ñaari kër mooy faral di taal safara. Defal ko mu gàtt, mu jàmm, mu nekk ci waxtoom. Su jàkkaarloo bi metti léegi, jox doom bi ci daara walla jëfandikoo ñetteelu nit, te denc liggéey yi ci bataaxal.

American Academy of Pediatrics dafa joxoñ ci lii: xale yi dañuy gën a baax bu waajur yi di waxtaan ci diir te di joxe ndigal yu yemoo ci ñaari kër. Doo jéem a boole ñaari kër ñu doon benn. Dangay jéem a def ñoddi bi ci diggante ñoom mu jàmm ngir nit jaar fa.

Waxtaanleen ni ay moroomu liggéey, du ni ñu jeexante

Lii mooy benn wëlbati bu jàppale ñu bare. Yaw ak nit kii léegi yéena ngiy doxal benn mboolaay bu tuuti, bu am solo lool, te liggéey bi mu génne mooy benn doom boo bëgg bu baax. Kon waxtaanleen ni ngeen di waxtaane ak benn moroomu liggéey bu jafe ci benn liggéey bu am solo ba ñu mënul ko bàyyi mu yàqu.

Loolu mooy:

• Defal ko ci doom bi. Liggéey, daara, wér-gu-yaram, arminaat. Lëkkaloo bi tëj na; doo ko war a ubbiwaat saa su nu lay waxtaan.
• Bind ko bu yég yi metti. Benn arminaat bu ñu séddoo ak bataaxal yu gàtt yu dëgg dañuy raw werante yu dund. Bind day la jox tuuti waxtu ngir noppi bala nga dénk, te dafay bàyyi benn njot bu leer bu kenn man a saytu.
• Defal ko niki liggéey, du tàng du sedd. "Wóoral naa la jël ci juróomi waxtu Àjjuma" mooy benn yonné bu mat te baax. Doo war xarit, te doo war a wone noonoo it.

Bés yu ci nekk dinga ko def bu rafet. Bés yu ci nekk dinga yónni bataaxal bu metti te réccu. Loolu mooy doon nit. Bët-li mooy tàngoor bu gën a wàcc ci ay at yi sa doom di màgg ci biir, du njot bu mat sëkk.

Bu ngeen mënul a liggéeyandoo, mën ngeen a yëkkati-séparé

Lépp li nu wax ci kaw dafa jàpp ne yaw ak sa moroomu yëkkati-doom mën ngeen a jokkoo bu mu soppikuwul muy xuloo. Saa su nekk loolu du fa ngeen nekk, walla léegi du fa ngeen tollu. Xibaar bu baax mooy ne liggéeyandoo du moom rekk moo aar xale yi. Sori it man na ko.

Am na benn anam bu ñu faral di woowe yëkkati-séparé, te jar na nga ko xam. Ci wuutu ngeen jéem a liggéeyandoo bu jege, yéen ñaar bu nekk dafay doxal këram, ci anam boo bëgg, ak jokkoo bu ndaw bu liggéey bi soxla. Dangeen di déggóo ci lëf yu réy yu ñu mënul werante ci bind, arminaat bi, fajju, daara, ba noppi génn ci yoonu beneen ci lépp li ci des. Du am ndigal yu ñu boole ci jamonoy nelaw. Du am wax ci keneen kër. Jokkoo bi dafay wàññiku ba muy ay bataaxal yu gàtt yu dëgg, faral ci benn app bu ñu séddoo walla benn arminaat ci wuutu waxtaan bu dund.

Day man a mel ni ñàkk-mën nga génn ba fii. Du ko. Ci benn xale, ñaari kër yu jàmm, yu wuute, dañ a gën lool benn xare bu sax bu ñu di doxal ci ñaari kër. Bët-li njàngat yi mooy lii: xuloo bi xale di gis mooy li koy yàq. Su wàññi jokkoo di wàññi xuloo, wàññi jokkoo mooy jëfu mbëggeel. Njaboot yu bare dañuy jëfandikoo yëkkati-séparé niki njëlbéen ba noppi tàng-tàngi jëm ci liggéeyandoo bu gën a bare, ci ndànk, bu yër bu yàgg bi di sedd. Ñenn ñi duñu ko def mukk, te seen doom dañuy mujj baax. Yépp ñoo baax.

Benn wax ci ay nawle yu bees

Ci benn jamono, kenn ci yéen walla ñoom ñaar dinañ jëkkante-bees, te fii la jàmmu yëkkati-doom bu bare di natt. Ay lëf dañuy jàppale mu sax.

Jox sa doom waxtu, te bind nawle bu bees ci ndànk du ci benn yoon. Defal nit kooku ci wàllu jàppale ci njëlbéen, du benn moroomu-yëkkati walla benn yorkat. Te jéem, sax bu doonee li nga gën a bañ, nga bañ a bàyyi sa yég ci lëkkaloo bu bees bu moroomu waajur bi mu wadd ci sa doom. Dañ ko tànnu woon, te warul yor sa yég ci moom. Ndigal bi koy doxal lépp fii dafay jëf: sa doom dafa am sañ-sañu bëgg nit ñi ci dundam te bañ ko jariñ sa nangu.

Lan ngay wax sa doom

Xale yi dañuy fees noppi ak seen yaakaar yu bopp, te seeni yaakaar dañ leen di mujj jàppe niki sabab. Kon ay lëf jar nañ ñu leen wax ci leer, lu ëpp benn yoon, ak baat yu jaadu ak sa njaboot:

• Lii du sa njumte. Wax ko ci leer. Xale yi dañuy gëm ci nëbbu ne tasoo bi dafa ñu jëm. Du ko, te dañ ko war a dégg ci jubadi.
• Am nga sañ-sañu bëgg nu yépp. Dangay leen jox sañ-sañ bu leer ngir ñu yor seeni ñaari waajur, te loolu dafay féex ngëbb wor bi bala mu man a am.
• Sa yég yi baax nañ. Tiis, mer, jaaxle, noppal, lépp. Lu gën a jàppale loo man a def bu sa doom metti du ko gën a kontaan, mooy déglu te bàyyi yég bi mu nekk yég bu dëgg. Yër bu Cleveland Clinic fii mooy déglu rekk te nangu, du gaaw a defar.
• Nun ñaar dinanu fi des. Lëkkaloo ci diggante mag ñi jeex na. Lëkkaloo ci diggante waajur ak doom jeexul. Xale yi soxla nañ ñu leen rëdd yoon woowu ci leer te bare.

Doo soxla benn wax bu mat sëkk. Dangay soxla nga jot, di dëgg ci tuuti yu jaadu ak at bi, te dëgër ba sa doom man la indil ay tiisam ci wuutu mu yor ko moom rekk.

Toppatoo sa bopp, ci sa coobare

Wàll bii dañ koy weddi, te warul. Mënuloo sotti jàmm ci dundu sa doom bu sa ndab feexagul. Benn téye walla tasoo mooy benn ñàkk bu dëgg, sax bu doonee yaa ko bëggoon, te jooy ko sañ na.

Yëngalal sa yaram. Yatt ci sa xarit yi di ñëw. Topp jot yi, ndékki yi, nelaw bi. Yër bu APA ci tasoo bu wér tudd na toppatoo sa wér-gu-yaramu yaram ak jariñoo sa mbooloo mu jàppale, du niki coobare waaye niki cér ci jàll bi te ngeen sax bu mat. Bu nga dëgëre, jox-jox yi dañuy gën a nooy, bataaxal yi dañuy gën a baax, te sa doom dafay am benn waajur boo am lu mu di joxe.

Su diis bi musul a yéex, walla nga gis mer gi mu wadd ci sa doom fu nga ko jéeme, loolu mooy benn màndarga ngir nga indi ndimbal, du benn àtte ci yaw.

Bu ngay woo ndimbal lu gën a bare

Lu bare ci yëkkati-doom ñaar man nañ a ko gisal ci yoon wi. Lenn ci moom warul nga ko yor sa benn-bopp.

Su sa doom mel ni mu tëju, tiis bu sax, jafe-jafe ci daara, génnu ci xarit yi, nelaw walla yeen bu wuute bu wér, walla njàqare yu yéexul ci ay ayu-bés, loolu jar na ñu ci waxtaan ak doktoorub xale walla benn njàngalekatu xelu xale. Joxe ndimbal ci njëlbéen man na jox xale benn barab bu wér, bu jubadi, ngir mu teg fa yég yu mu bëggul a sotti ci benn ci ñaari waajur.

Su fekkee yaw ak sa moroomu yëkkati mën ngeenul a wàññi xuloo bi seen bopp, benn njàngalekatu njaboot, benn coordinateurub waajur, walla benn jubbantikat man na leen jàppale ngeen tabax benn tëralin bu man a dox bu ngeen jëfandikoowul doom yi niki taabal bi ngeen di waxaale ci kaw. Jubbanti bi, APA wax na, dafay gën a dox ci ñépp ci wuutu xuloo ci kanamu àttekat.

Te su benn wàll ci mbir mi am sa kaaraange walla bu sa doom, ndaxalkat, ribbal, lépp lu lay tiital, teg ndigalu liggéeyandoo bi ci wet ba noppi waxtaan ak benn boroom-xam-xam walla benn ndab ci sa gox ci fitnu-kër ci naka ngay aar ñépp. Yëkkati-doom bu xuloo bu ndaw dafa jàpp ne am na ñaari mag yu wér. Su fekkee du foofu ngeen nekk, sa liggéey bu njëkk du jàmm. Mooy kaaraange.

Liggéey bu yàgg fii dafa gën a nopp ci li mu mel ci ayu-bés yu gën a bon. Doo nekk ci yàqute boobu ba fàww. Jox-jox yi mel ni ñu mënuñu yaakaar léegi dinañ doon aada. Te xale bi nekk ci diggante lépp, ki sa arminaat ngay séddoo ak ku nga gënoon a bañ, am na ndaw bu dëgg bu màgg ci dëgër ak mbëggeel, su fekkee yéen ñaar mën ngeen a teqale xare bi ak moom. Loolu mooy liggéey bi yépp. Doy na.

Sàq yi

• American Psychological Association, Healthy divorce: How to make your split as smooth as possible
• Cleveland Clinic, How to Help Your Child After a Breakup or Divorce
• American Academy of Pediatrics (HealthyChildren.org), How to Support Children after Their Parents Separate or Divorce
• Frontiers in Psychology (PMC), Healing the Separation in High-Conflict Post-divorce Co-parenting