Raaya yu Wéer: Naka la Jokkoo bu Wér di Mel ci Njëkk

Ndigal yu bare ci mbëggeel bu bees limu artu la. Moytul love bombing. Moytul ku bañ a saxal mbir. Dawal bu mu ñaawe ci liggéeykat bi. Loolu lépp am na njariñ, te dëgg lanu ci wax. Waaye am na fu mu ñàkk. Bu ngay jàng rekk naka tiitaange di mel, dinga man a mujj di natt nit ci melo bu woyof, bég ndaxte kenn ñaawul te d i wax ne loolu jaadu na. Bañ alaarm du benn ak am lu baax.

Kon nañu ko wëlbati. Ban ñoo di firnde yu njëkk yu wone ne nit dëgg-dëgg dafa wér ngir nga wéy di jege ko? Du bu mat. Du sa xolu-mbëggeel ci ñetteelu ayu-bés. Kii doŋŋ ku jëfam, ay yoon yu bare, di jëme ci jokkoo boo xam ne mën na dëgg-dëgg téye diis.

Yii ñu leen di tudde raaya yu wéer, te dañuy faral di gën a teey raaya yu bon yi. Raaya bu bon dafay tàllal ci yaw. Raaya bu wéer dafa jege nga ko romb, ndaxte kii doŋŋ la ku sax te baax ci anam boo xam ne day tax say óom wàcc.

Lu tax firnde yu baax yu gën a jafe a gis

Am na lu tax raaya yu bon di nu jàpp te raaya yu wéer di romb. Sa xel dañu ko tabax ngir mu gis tiitaange. Baat bu yékku, dige bu ñu damm, xël bu leer, yooyu dañuy taal sa bosu ndaxte, ci sunu cosaan, ñàkk gis leen dafa doon musiba. Dal du taal alaarm boobu. Dafay def li ci safaan. Dafay ko teey. Te yëf yu nu teey dafa yomb nu leen jappale.

Beneen li ko waral mooy ne ñu bare ci nun danoo jàng jaxasoo doole ak jokkoo. Bu jokkoo bu bees doon lu dal, danoo ragal ne tekki na danoo yégul lu doy. Kon danoo jéem a wut melokaan bu am coow, bu ci kaw-di-suuf, di jàng jaxasoo ni mbëgg. Dal mën na mel ni lu neexul bu sa cëslaay doon coow. Neexul du dal. Suuf su jokkoo bu dëgg di taxaw.

Am na melo bu gën a xóot itam. Li nu mel ni mu jaadu ci mbëggeel faral di li nu magalee ci moom. Bu jege gi nu xam ci njëkku sunu dund doon lu ñu manul a xam, kon ñàkk-xam mën na mel ni kër, te dal mën na mel ni lu tàllaay walla lu ñu manul a wóolu. Loolu du jafe-jafe ci jikko. Mooy rekk ne firnde yoo yor mën nañu doon yu jubbanaadi tuuti, te ne mbir mu dal, mu baax, mu nekk ci sa kanam mën na dëgg-dëgg jaadu doonte mu taalul safaray cosaan.

Bu nga def ay at di saytu jafe-jafe bu ci topp, jàng gis yëf yu baax ab xarañ la bu bopp. Jaru na tabax.

Raaya yu wéer yu bés bu nekk

Fii mooy fu nit ñi di juume: firnde yi gën a am solo du yu réy. Du xar-kanam bu am njëg walla wax bu réy ci naka nga wuute ak ñépp. Yi wóor dañu ndaw te ñuy tёnk. Ay yëf yu jar a saytu ci njëkk.

Nekk nañu benn nit ci bés yu wuute

Saytul dal gi. Ni ñuy la jëfe ci bés bu baax dafa mel ni ni ñuy la jëfe ci bés bu sonn, bu sedd, bu bés bu nekk. Dañu la tàng ci altine te ba tey tàng ci alxamis. Doo di jënd sa bopp ngir gis ban melokaan a ñëw. Wóor boobu du ñàkk yëngu. Mooy li kóolute di tabaxe. American Psychological Association ak fajkat yi liggéeyandoo ak ñu séy dañuy dellu ci benn limu bu gàtt bu ñuy waxe jokkoo bu wér, te wóor toog na ci digg-digg bi.

Dañuy jëm ci yaw ci saa yu ndaw

Lii njàngat mu gën a jaaxal ci jonn bi dëgëral na ko. Diir bu gudd, psychologist John Gottman xooloon na ñi séy ci lab bi, di topp lu mu tudde bid, jéem bu ndaw ngir jokk. Wax ci picc mu nekk ci biti palanteer bi. Widewoo bu neex bu ñu joxoñ ci taabalu-toog bi. "Salaam, xool lii" bu dal. Dara ju réy. Nit kuy jéem, ci lu ndaw, dem ci ki ci des.

Li mu gis mooy dafa mel ni man nga wax ëllëgu jokkoo ci naka bépp nit di jëme ci bid yooyu ci ëpp romb leen. Ci njàngatam, ñi séy te ba tey séq ay at gannaaw, dañu doon jëme ci jéem yu ndaw yu seen moroom lu jege juróom-ñeent-fukk ak juróom-benn ci téeméer. Ñi tas dañu koy def lu jege ñetteel bi ci téeméer. Wuute bi ci diggante ñoom ñaar du woon xuloo yu réy. Mooy woon téeméeri saa yu dal ci bés fu benn nit jéem te ki ci des di ko gis walla bañ.

Kon ci séet bu njëkk, gëstul yëf yu ndaw. Bu nga bégee ci lenn, ndax dañuy jëm? Bu nga waxee lu la njàqare, ndax dañuy fàttaliku laaj la ci topp? Ku la jëm ci saa yu néew njariñ dafay wone la lu mu di def ci saa yu am njariñ bu réy.

Sa dund day gën a réy, du gën a ndaw

Firnde bu njëkk bu baax mooy nga ba tey am sa dund. Yaa ngi gis say xarit. Yaa ngi téye say aada, say po, cër yu sa bopp yu amul dara ak ñoom. Séy bu wér dafa bég ci loolu. Dañuy am xemem ci sa nit ñi. Duñu naqarlu bu nga defee ay xelal te ñu bokkul, walla ñu di po ci teey ak yëf yoo bëgg. Jumtukaay yu mel ni ndigalu New York State ci jokkoo yu wér dañuy teg diisaay bu dëgg ci lii: séy dañuy weg seen bopp-taxaw, te man nañoo jël seen dogal seen bopp te bañ a ragal. Bu jokkoo bu bees di wéy di wàññi sa àdduna ci fu mu koy yaatal, loolu jar a saytu, doonte ñu koy sol yëreu mbëggeel.

Wuute du mel ni musiba

Amul ñu séy ñu bokk xalaat ci lépp, te ñàkk xuloo ci njëkk du raaya bu wéer, dafay rekk tekki ne laaloo gule dara ju dëgg. Raaya bu jar a saytu mooy li di xew bu jëkk bu ngeen ko laalee. Ndax man nga wax "lii metti na sama yég" te ñu ko dëgg-dëgg dégg te bañ a aar seen bopp walla sedd? Ndax gaañu-gaañu bu ndaw dañu koy defaraat, ak "dëgg nga, baal ma," walla ñu ko bàyyi mu yàqu? Kaaraange ci jokkoo du ñàkk xuloo. Mooy xam ne bu xuloo ñëwee, dingeen ñaar man a dellusiwaat.

Dañuy joxal jaar bu dëgg bi yaw

Seetal ndax man nga nekk ku wér. Ndax man nga wax ne yaa ngi sonn, walla ne bëgguloo génn tey, walla ne lu ñu wax dafa la yég lu jaaduwul, te bañ a topptoo seen tontu? Ndax man nga leen bàyyi ñu gis melokaanu sa bopp bu setul ba noppi ñu des? Mbëggeel bu bees dafay faral di dund ci wone, ngeen ñaar ci seen jikko bu gën a baax. Raaya bu wéer mooy saa bu wone bi man a wàcc tuuti te jokkoo bi ba tey téye.

Effort bi dafay dem ñaari boor

Ci njëkk, dafa yomb nga doon ki di def liggéey bi, di waajal xar-kanam yi, di tàmbali bataaxal yi, di yor waxtaan wi, te di ko tudde nekk séy bu baax. Saytul ci ndax dañuy la dajeek. Ndax dañuy it waajal yëf, walla yaa di ki jiite lépp? Bu nga jëmee ci ñoom, ndax dañuy jëmsi ak weg gu ni mel, walla dangay faral di gën a jiitu tuuti, di yaakaar? Cleveland Clinic, bu muy tuddal firnde yu jokkoo bu wér, dafay dellu ci jébbal bu ñaari boor: ñépp ñaar di jiital jokkoo bi, ñépp ñaar di def. Jokkoo bu benn di daw te ki ci des di ko nangu du yem, doonte ki koy nangu baax na bu wér. Doo war a audition ngir am xemmemu keneen. Ci jokkoo bu baax, bëgg gi dafa ñaareel-boor te man nga ko yég.

"Déet" bu dal bu baax

Lii mooy li lay wax lu jege lépp. Waxal déet ci lu ndaw ci njëkk, ñaareelu tёg, guddi bu ñu génn, week-end bu ñu jël ba noppi, te seetal li di xew. Ku la baax dafay nangu déet bi te bañ a xeex. Amul tooñ, amul xël, amul liggéey bu yeex ngir la sonal ba nga soppiku. Jokkoo yu wér dañuy jàppe nangul ni lu ñu jox te wéy di ko laaj, du gàllankoor bu ñu war a jàll benn yoon. Ndigalu New York State tudd na nangul ni benn ci cëslaay yu jokkoo bu wér, ci wetu kóolute ak waxtaan, te loolu du yëf yu yaram doŋŋ. Mooy tolluwaay, jamono, xaalis, naka la yëf yi gën a gaaw. Ku weg xarax bu ndaw léegi dafay la wone ne dina weg bu réy bi ci ëllëg. Ku jàppe sa "déet" ni jafe-jafe boo war a saafara dafay it la wax dara.

Ab seet-yég bu dëgg-dëgg di dox

Bu limu yi jaxasoo, fii mooy nàttukaay bu gën a woyof. Seetal naka nga yég ci sa yaram ci wet nit kii ci ay ayu-bés.

Ak ku la baax, sa bosu dafay faral di dal. Nelaw nga bu baax. Doo di seetaan seeni bataaxal ak tënk ci sa biir. Yaa ngi gën a mel ni sa bopp, du gën a néew. Yaa ngi gën a dal ci li ci des ci sa dund, du gën a jaaxle. Dal boobu firnde bu dëgg la. Sa yaram dafay saxal ndax yaa ngi wér balaa sa xel am kàddu yi.

Li ci safaan it jar a saytu. Bu, gannaaw ay ayu-bés, ngay gën a njàqare ci ëpp dal, di dox ci kaw nen, di wàññi sa bopp ngir téye jàmm, loolu am na solo doonte doo man a joxoñ benn mbir mu réy mu def. Jokkoo bu la jaadu dafay war a mel, ci lu ëpp, ni yiwu, du ni ceet boo xam ne mën na la daanu saa yépp.

Benn artu bu jub. Bu nga dund ak njàqare, sa alaarm mën na jub-jubadi, di jàng dal ni lu neexul walla di raaya ñu la baax ni ay noon. Te bu ñu la musee gaañ, jege gu jaadu mën na tiit ndaxte du bu tàmm. Kon seet-yégu yaram bi firnde la, du àtte. Jëfandikool ko ak li ngay dëgg-dëgg gis nit ki def, ci jamono.

Téyeel leen ci lëmm, waaye saytul

Ay àpp yu dëgg ci lii lépp. Raaya yu wéer ci njëkk firnde bu baax la, du wóoral. Nit ñi mën nañu sax ñaari weer ba noppi soppiku. Ngëmm mën na roy baax diir bu gudd. Kon jàppe leen firnde bu ñu bàyyi mu wéy di dolliku, du àtte boo tёj ci ñeenteelu tёg. Kóolute bu dëgg dañu koy tabax bu yeex, ci saytu li nit ki di def ci barab yu doy ba ngëm ne mooy moom.

Te raaya yu wéer duñu far raaya yu bon. Bu lu la dëgg-dëgg tiital, bu am kontoroolu, xël, ëmbte, walla melokaan bu la tax yég ne saw yaram wóorul, benn safara ci feneen du ko jaadal. Doo ku ame borom sañ-sañu jaar bu dëgg ci njariñu sa kaaraange.

Bu nga gisee ne doo man a wóolu firnde yu baax yi, ne dal dafay faral di la jàppe nax walla bépp jege di la daw, loolu du jafe-jafe ci yaw, te du lu ngay war a saafara sa kenn. Therapist bu baax mën na la dimbali nga jàng yég kaaraange ak nit ñu wér, lu gën a jafe li mu mel te mën-a-am dëgg-dëgg. Te bu ngay jéem a xam wuute ci diggante jokkoo bu jafe rekk ak bu lay gaañ, damaa lay ñaan nga wax ak ku nga wóolu walla ku am xam-xam mu man ko ceek yaw xool. Yaa yelloo nekk ak ku lay yaatal sa dund te yombal say óom. Xam naka mu di mel mooy naka ngay tàmbalee ko tànn.

Cosaan

• Cleveland Clinic, 12 Firnde ne Yaa ngi ci Jokkoo bu Wér
• The Gottman Institute, Jëm ci Jéem yu Ndaw Dafay Defar Jokkoo yu Gën a Baax
• New York State, Naka la Jokkoo bu Wér di Mel?