Aaday Jokkoo: Aada yu Ndaw yi di Téye Mbëggeel mu Dëgër

Nataalal benn talaata bu féete. Kenn ci yéen ñëw na kër gi, teg say caabi, te am na benn fóon ci bunt bi bu yàgg ay segond yu ëpp li mu war. Kafe bu ñu defar ni ki ci des bëgge, te kenn laajul. Ab bataaxal ci digg-bëccëg bu wax rekk, "maa ngi lay xalaat." Làmp yi fey, te kenn ci yéen jàpp loxob keneen ki ci lëndëm gi.

Kenn ci loolu du mës a nekk léeb bu ngay nettali ci reeru xarit. Teewul, yooyu ñooy saa yi di dogal ndax mbëggeel dana sax.

Dañuy xalaat ne jokkoo yu dëgër, yëf yu mag ñoo leen di téye. Tukkib màggalu at mi. Waxtaan bu mag bi. Musiba bi ngeen jàppandoo. Yooyu am nañu solo. Waaye liggéeyu bés bu nekk bu ngay jege kenn dafay xew ci wàll yu gën a ndaw, te ëpp ci nun jàngunu koo gis. Loolu mooy li ci mbir mii: aada yu ndànk, yuy delluwaat, yiy téye way-séy ñu yég ne way-séy lañu.

Lu Aada di Ci Dëgg-dëgg

Aaday jokkoo mooy lu ndaw lu ngeen ñaar di def, ci coobare te lu ni mel léegléeg, luy wax ne *nun ñoo di nun ba tey.* Warul a doon lu am xol-tàng. Ci biti, léegléeg lay mel lu jaaxal.

Ay misaal, ngir mu leer:

• Juróom-benni simili yu njëkk yi ginnaaw bi ngeen dajaloo ci mujju bés bi, telefon yi teg.
• Guddig àjjuma bu ñu jënd ñam bu ñu wàcce, wéy ci moom, benn siis, benn wiiwo bu amul solo.
• Laaj, te xaar tontu bi ci dëgg, "naka nga nelawe?"
• Dox ginnaaw reer, sax bu gàtt.
• Ni ngay tudde bu suba. Bu dëgg, du "ba beneen" bu ñu sànni ci gannaaw.

Melokaan wi amul solo ni ñaari mbir: mu di xew léegléeg, te fi mu di xewe, nga fa nekk ci dëgg. Aada bu ngay def fekk yaa ngi tuxal ci telefon, du aada. Jege rekk la.

Aada Du Liggéeyu Kër

Am na njariñ nga leeral wàllante gi, ndaxte way-séy yi dañu koy jaxasoo léeg-léeg. Ngeen a bokk yor kër gi. Am na ndab yu ñu war a raxas, jataay yi, rendez-vous bu doomu-fajkatu bëñ, faktiir bu kenn fàtte. Masin googu liggéeyu kër dafa war a wéy di dox, waaye saytu ko dul benn ak jokkoo. Ñaari nit mën nañu jël guddi gu mat ñuy liggéeyandoo bu jub, di séddale liggéey ni ñoo liggéeyandoo yu mën, te mujj guddi gi ñuy yég ne kenn rekk lañu.

Lu wàllante aada ak liggéeyu kër mooy xel. Reer bi ngay togg mën na doon liggéeyu kër walla aada, ci ni ngeen ñépp sëgg di ko jeexal walla ci dëgg ngeen di jottalante xibaar yu ndaw yu seen bés fi ngeen di dagg-dagg. Benn jëf. Waaye lu wuute lool. Li di soppi aada bu bés bu nekk mu doon aada bu am solo mooy ne, ci simili yooyu, keneen ki am na sa kanam, du sa ndimbal rekk.

Looloo it tax aada yi dañuy gën a ndaw. Lu la war a laaj nga wut kuy toppatoo xale ak nga jël ab palaas, dafa sew lool ba mënul liggéeyu bés bu nekk. Jokkoo, ci baaxaayu-yoon lay dund, gën ci mag-mag. Lu ñaari simili nga koy def lu tolloo ak bés bu nekk, dana téye way-séy yi bu gën guddi gu rafet gu ngeen def ñaari yoon ci at mi. Kóolute, moom itam, xeetu bataaxelu mbëggeel la.

Xam-xamu Yëf yu Ndaw yi

Fii la neex-neexee, ndaxte am na gëstu bu wér ci ginnaaw xel-xalaat bi.

Diirub ay fukki at, boroom xam-xamu xel bi John Gottman dafa seetlu way-séy ci benn néeg-gëstu bu ndaw ci Université bu Washington, di enrejistre ni ñuy waxtaane, di werante, di jottalante beer. Ci enrejistrëmaan yooyu yépp am na benn xalaat bu mel ni bu yomb: ci biir bés bi, way-séy yiy def li mu tudde *sàkku* ci jokkoo. Sàkku mooy lépp luy ab jéego bu ndaw ngir am xelu keneen ki walla mbëggeelam. "Xoolal picc ma." "Aa, sama ganaaw." Ab moytu. Ab caaxaan. Ci ron bu nekk am na benn laaj bu ndànk boobu: yaa ngi fi ak man?

Am na ñetti mbir yu nga mën a def ak ab sàkku. Mën nga jublu ci moom (yékkati sa bët, tontu, bokk ci). Mën nga dëddu ko (bàyyi ko, wéy ci sa telefon). Walla mën nga mu jamu (mer, wéddi). Li nit ñi jàpp: ci ñi bees a séy, way-séy yi wéyandoo juróom-benni at ci topp, dañu jublwoon ci sàkkuy seen moroom lu tollook 86 ci téeméer ci waxtu wi ci néeg-gëstu bi. Way-séy yi tàggoo? Lu tollu ci 33 ci téeméer.

Wàllante boobu réy na lool, te du ay xuloo yu mag ñu ko tabax. Fukki junniy saa yu ndaw ñoo ko tabax, fu kenn tàllal loxo te keneen ki mbaa mu jubluwaat mbaa mu seetlul. Aaday jokkoo, anam la rekk ngir tegaale kaart yi ci sa wàll. Dañuy sàkk coobareyu jublu ci seen biir yu féete te yu ñu mën a xamante, ngir mu bañ a wéy ci tënk ci jàpp sàkku bu nekk ci saa si.

Néeg-gëstub Gottman feeñal na beneen limu bu jariñ ngay yore. Ci jokkoo yi gën a dëgër, meñeef gi diggante saa yu baax ak yu bon dafay tollu lu mel ni juróom ci benn sax ci jamonoy xuloo, te gën a kawe loolu bu baax ci jamono yu féete yu jàmm. Njariñ li du ne way-séy yu baax duñu mës a xuloo. Dafay ne dañu sàkk njabootug tàngoor gu dëgër ba benn saa su jafe day daanu ci benn kusin bu diis, ci lu dul ci suuf bu neen. Aada yu ndaw ñooy defar kusin boobu. Tuutaay ci tuutaay, ci ëpp bés.

Lu Tax sa Yaram ak sa At yi Fàww ci Lii Itam

Dana doon lu yomb nga teg lii lépp ci wàllu "lu rafet a am." Dafa gën a dëgër loolu.

Gëstu bu Harvard ci Yokkuteg Mag (Harvard Study of Adult Development) dafa topp benn kurél gu nit ci lu ëpp juróom-ñett-fukki at, di seet seen wér-gu-yaram ak seen mbég ci seen giir gu mat. Bi gëstukat yi delloo seeni gët ngir gis lu, ci digg-dundam, gën a xamle ku dana màggat ba am juróom-ñett-fukki at ak wér-gu-yaram ak yaatal, du kolesterol walla xaalis woon. Mooy ni nit ñi tàngoon ci seen jokkoo yu jege ci juróom-fukki at. Ñi yégoon ne dañu jokkoo bu wóor ak keneen nit ñoo gën a def, ay fukki at ci topp, ci yaram ak ci xel.

Jokkoo baaxul ci xol bi rekk ci anamu wóoy. Mayo Clinic dafa xamle ne, nit ñi am jokkoo yu dëgër, yu jege, dañuy gën a néew ci tiisu xel ak tànki-deret bu kawe, te léeg-léeg dañuy gën a yàgg dund. Ñoo nu ko sàkkal. Yég ne yaa ngi jege kenn ci wóor, benn ci mbir yiy wax mecceem tawfeexal ne jàmm na nga noppalu.

Kon fóonu tudde bi ak doxu ginnaaw-reer bi, duñu yëfu xol-tàng yu ñu yokk rekk. Ay denc yu ndaw, yuy delluwaat, ci benn mbir mu, ci diirub dund, di mujj am solo lu tollook lu nga mën a natt lépp.

Ay Aada yu Jariñ ngay Téye

Soxlawoo benn sistem. Danga soxla ñaari yëf yu ndaw yu ngay def ci dëgg. Tànnal benn walla ñaar ci fii, walla nga sàkk yu sa bopp. Aada bi gën mooy bi dëppoo ak sa dund gu dëgg, du bi rafet ci gis-gis.

Nuyu ak Tudde bu Dëgg

Kurélu Gottman gi digal na dara lu yomb ba mel ni lu ruslu: laata ngeen di tàggoo suba bu nekk, xamal benn mbir muy xew ci bésu sa way-séy. Bu ngeen dajaloo, jottalanteel xibaar yu woyof laata yëfu reer ak faktiir yi jël fu bopp. Fóon bu juróom-benni segond. Waxtaan bu juróom-benni simili. Limu yu ndaw, njariñ yu mag.

Benn Mbir mu Ngeen Bokk mu Nekk Seen Bos

Benn wiiwo bu yéen ñaar rekk di xool. Ndékkib dibéer bu ngeen di togg ndoxandoo. Aaday jël-lal, sax bu doon rekk "ñetti mbir yu baax yu tey" laata làmp yi di fey. Amul solo lu muy doon. Li am solo mooy mu doon rendez-vous bu delluwaat ngir doon way-séy, du ñaari nit yuy yor kër rekk.

Gis Sàkku yi nga Daan Bàyyi

Benn bés, teg rekk sa xel ci ni say way-séy di tàllale loxo bu ndaw ay yoon. Baat bi ci mbirum moroom-liggéey. "Ñëwal xool lii." Waruloo bàyyi lépp yoon wu nekk. Waaye jublu ci yu ëpp, léeg-léeg, mooy benn ci aada yi gën a am njariñ ci jokkoo yépp. Jàppal bi ci topp ci coobare.

Defaraat bu Gaaw bu nga Merloo

Kenn du jublu ci sàkku bu nekk. Dinga gaaw, sa xel di sëpp, dinga sonn, nit nga. Li di aar jokkoo du mu dul bàyyi mukk. Mooy dellusi. "Baal ma, sama xel dafa nekkoon feneen. Waxaatal ma." Benn defaraat bu ndaw, bu ñu jox bu gaaw, dafay téye saa su ñu bàyyi mu bañ a dëgër doon aada.

Nangeen Denc Aada yi bu Dund bi Jafee

Fii mooy loraange bu naqari. Jamono yi nga gën a soxle jokkoo yu ndaw yii, ñooy jamono yi ñuy faral di réer. Liir bu bees. Waajur bu wopp. Jamono ju metti ci liggéey. Naqar. Bu nga tàyyee, li ci njëkk di dem mooy li lay téye, ndaxte dafay mel ni lu ñu mën a bàyyi ci wetu lépp li di yuuxu ci bëgg sa xel.

• Wàññil aada bi laata ngay ko bàyyi. Bu doxu ginnaaw-reer bi mënul a am weer wii, laaju-fanaan bi dafay jël rekk fanweeri segond. Anam bu gën a ndaw dafay téye buum bi mu bañ a dagg. Bu ñu bàyyi, fàww ñu ko tabaxaat ca ngént.
• Wàññil ndombo li, du baaxaayu-yoon wi. Jokkoo ci jamono ju metti mën na doon jàpp-loxo bu tàyyiku ak "lii bare na, du ko?" Loolu jar na. Jar na lool. Bul xaar xel-mu-neex ngir tàllalante loxo.
• Waxal lu di xew ci kaw. "Ñaari ayu-bés a ngii nu waxtaanul lu sakkan te namm naa la" ci boppam sàkku la, sàkku bu yaatu. Wax ko dafay téye sorewaay bi mu bañ ñu ko jàppe ni ñàkk-fàww.
• Aaral benn dun bu ndaw. Sax ci weer yi gën a bon, aaral benn saa su delluwaat su yéen ñaar rekk. Fukki simili. Fukki simili yooyu doŋŋ. Dafay nekk li ngeen ñoom ñaar di jàpp ci ndànk.

Way-séy yi jaar ci jamono yu gudd, yu metti te ñu wéy di jege, du ñi ko def ci rafetaay. Ñooy ñi wéyoon di tàllalante loxo ci anam yu ndaw, yu tàbbaru, yu tàyyiku, sax bu kenn ci ñoom amul lu mu jox.

Bu Aada yi Noppi

Yenn saa dinga jàng lii lépp te yég benn metit bu ndaw, ndaxte tàngoor gi ngay wax dafa jóge fi ay fan ci ginnaaw. Nuyu yi nekk lu ñu def rekk. Tàllal-loxo bi taxaw. Yéena ngi bokk arminaat ak waañ te lu ëpp loolu amul.

Loolu jar na nga ko fonk, te dafa gën a bare ni nga foog, rawatina ci jamonoy jaaxle, liir yu bees, feebar, walla naqar. Léeg-léeg, tàmbali bu ndaw doy na ngir tàmbali seddaay bi mu tang. Tànnal benn aada bu tuuti te def ko ay ayu-bés, te wax mu ci ëmbuwul. Jokkoo dafay faral di tabaxaat ni mu yàqoo: ndànk-ndànk, ci saa yu ndaw.

Waaye yenn sorewaay dafa gën a xóot, te aada yu ndaw duñu ko mën a faj seen doŋŋ. Bu am ngedd gu nekk lu ñu miin, bu waxtaan yi di faral di mujj ci benn anam bu metti, bu kenn walla ñoom ñaar génn ci ndànk, teraapistu way-séy bu baax mën na dimbali ci anam yu benn limu-liggéey mënul. Wut xeetu ndimbal boobu du firndeel ne jokkoo bi ñàkk na. Benn ci yëf yi gën a am mbëggeel la ñaari nit mën a def. Te bu jokkoo bañee a yég ne jàmm am na, bu am ragal, noot, walla xeetu fitnaa bu ne, loolu wax bu wute la lépp, te sa kaaraange mooy njëkk, ci kanamu aada bu ne.

Waaye ci ëpp-boroom way-séy ci ëpp bés, liggéey bi dafa gën a woyof loolu. Mooy fóon bi ci bunt bi. Telefon bi ñu daaneel juróom-benni simili. Loxo biy tàllaliku ci lëndëm gi. Mbëggeel du faral di dem ci benn génn gu mag. Dafay dem benn saa su ñu bàyyi ci yoon wu nekk, loolu mooy tekki ne mën nañu ko denc ci noonu itam. Benn saa su ndaw ci yoon wu nekk, ci benn talaata bu féete, ñu ko tànnaat.

Cosaan

• The Gottman Institute, Njàllukaay ci Sàkku yu Yég ak Kóolute
• The Gottman Institute, Meñeef gu Kéemtaan gi: Caabib Yaatalug Jokkoo
• Harvard Gazette, Genn yu baax rafet na, waaye mbég a gën (Gëstu bu Harvard ci Yokkuteg Mag)
• Mayo Clinic, Xaritoo: Woomal sa dund te yokk sa wér-gu-yaram