Naka Ngeen di Des ay Xarit ak Sa Àndandoo

Fu ci digganteb benn jokkoo bu yàgg, benn mbir bu doy waar mën na xew. Yaa ngi sax ay àndandoo. Yéen a séddale alalu kër gi, yéen a nataal araştar bi, di laajante ndax keneen ki fàttaliku na yëf wi. Ba noppi nga gis ne fàttaliku nga saa bu mujj boo bégoon ci nekk ak keneen ki, ni ngay ame ak benn xarit boo bégoon a gis.

Lii gën na a bare ni nit ñi koy nangu. Du tekki ne mbëggeel jeex na. Saa yu bare day tekki ne xaritoo bi ci suufu mbëggeel gi ne cell tuuti, ñu suul ko ci naali ndaw yi ak tàyyi ak limu yëf yu bare yi war a jeex. Xibaar bu baax bi mooy ne xaritoo bi mooy wàll bi ngeen mën a tabaxaat, te mooy wàll bi gën a am solo ci ndax lépp dina sax.

Xaritoo bi mooy cëslaay, du yokkute

Am na aada bu di jàppe xaritoo ci benn jokkoo ni yokk bu rafet. Mbëggeel mooy mbir mu mag mi; doon ay xarit benn njariñ bu neex rekk la su nga amee wërsëg. Gëstu gi mu ngi jubale ci geneen wàll.

Bu ekonomist yi Shawn Grover ak John Helliwell xoolee ay xibaar ci wérgu-yaramu junniy nit ñu séy, gis nañu ne bég gi séy di indi tollu na ñaari yoon ci ñi tudde seen jëkkër walla jabar seen xarit bi gën. Ñaari yoon. Séy bi bokk na ci ñoom ñaar. Xaritoo bi ci moom moo doon yékkati bu bare bi.

Gëstukatu jokkoo John Gottman, mi def ay fukki at di xool ay jëkkër ak jabar yu dëggu ci daara, agsi na ci benn àpp bu mel noonu ci geneen anam bu wute lool. Ci modelam, xaritoo bu xóot mooy cëslaay bi jokkoo bi bépp taxaw, mooy li kóolute, dénkaane, ak sax séy bu baax taxaw ci kaw. Du kaw néeg bi. Suuf bi.

Kon bu xaritoo bi mel bu sew léegi, loolu am na njariñ nga ci teg xel. Am na saafara it, te saafara yi gën a ndaw ni nga koy foog.

Xaritoo mu ngi dund ci laaj yu ndaw yi

Fii mooy li di jaaxal nit ñi. Xaritoo ci digganteb ñaari àndandoo du li ëpp tabaxu ci ay may yu réy yu mbëggeel. Mu ngi tabaxu, walla tuuru, ci saa yu ndaw yu bés bu nekk yu yomb a fàtte.

Gottman da leen di tudde bids, muy laaj yu ndaw yu lëkkaloo. Benn laaj mooy jéem bu ndaw bu lëkkaloo. Sa àndandoo ne "eh, xool picc mii" walla "gént naa gént gu doy waar" walla mu noyyi rekk ci anam bu tekki dara. Ci saa boobu, dangay def benn ci ñetti yëf. Dangay jublu ci moom te ci ko, doonte tuuti. Dangay dëddu ko te teg ko xel. Walla dangay jóg ci moom ak mer.

Benn ci yii du mel ni mbir mu réy ci saa si. Ci ay at, ñoo di àtte lu bare lu ci des. Ay àndandoo yu di jublu ci seen laaj yu ndaw yi saa yépp dañuy des di tàng. Ñi di ñàkk leen saa yépp dañuy mujj ndànk di ñi bokk néeg te bokk lal. Laaj bi ndaw na. Aada bi ndawul.

Xam lii dafay tejal xel ci anam bu doy waar. Day tekki ne doo war a naal benn guddi bu réy ngir defaraat mbir mi. Am nga fukki wàll ci bés bu nekk, lu ëpp ci ñoom du wéy lu ëpp fukki simili.

Wéyal di yeesal sa nataalu kan la mu doon

Nit ñi dañuy soppiku. Ki nga séyaloon ñaari at ci ginnaaw am na ay xel yu bees, ay yëf yu ndaw yu bees mu bëgg, ak benn gis-gis bu wute tuuti ci naka la bëgg dundam mel. Ay xarit dañuy toppatoo lii. Ay àndandoo saa yu bare dañuy taxaw, ndaxte dañuy jàpp ne xam nañu ko ba noppi.

Baatu Gottman ngir wéy di teew mooy sa nataalu mbëggeel, muy xam-xam bu wóor te bu mat ci àddunab biir sa àndandoo. Lu koy tegal léegi. Lu mu réccu ci sutura. Turu liggéeykat bi koy jeexal. Dangay tabax benn nataalu mbëggeel ni ngay des di jege benn xarit bu màggat. Dangay laaj, ba noppi nga dégglu dëgg-dëgg.

Ay laaj yu gën a xóot "naka la sa bés meloon":

• Lu la teg xel bu yàgg boo waxul ci gémmiñ?
• Am na dara loo di xaar ak mbég léegi?
• Lu mën a def ba ayubés bii bañ a diis?
• Am na dara lu la soppiku ma mën a ñàkk a gis?

Laaj yi gënuñ a am solo ni taxawaay bi ci seen ginnaaw. Yaa ngi jàppe sa àndandoo ni nit ku ne ci di ubbeeku, du benn lim boo jeexal jàng ay at ci ginnaaw.

Bégal ci coobare

Ay xarit dañuy def ay mbir ñoom ñaar ndax mu neex rekk, du dara lu dul loolu. Fu ci yoon wi, ay àndandoo yu bare dañu koy bàyyi fépp. Jëf bu ñu bokk bu nekk day mujj benn coono, benn liggéey, walla benn ndaje ci naali doom yi.

Po baaxul fii. Mooy naka ngeen di fàttaliku lu tax ngeen bëggantoon. Kon aaral yenn waxtu yu amul benn naal walla benn jubluwaay bu jariñu. Toggleen benn yëf bu bon. Xoolleen woykat bu ñàkk solo bi. Doxleen fu amul dëkkuwaay. Denceen benn yëf bu ngeen bokk bu doon yéen ñaar rekk te bañ mu jariñu.

Te wottul teraangab xaritoo bi. Ak benn xarit, dangay wax jërëjëf, dangay gis bu def dara lu baax, dangay ko jox ndogal lu baax laata ngay foog lu bon. Teraanga yooyu ñooy yi njëkk a yàqu ak ki nu gën a jege, te am na njariñ nga leen denc ci coobare. Gottman gis na ne aada bu teew bu cofeel ak ngërëm, ci gis rekk li nga xérgu te wax ko, mooy benn ci firnde yi gën a leer ci ñi di ànd yu yàgg.

Benn artu bu dëggu

Am na benn xeetu digeu bii bu jéggi dayo, te am na njariñ nga ko tudd. "Defal sa àndandoo sa lépp" du jubluwaay bi.

Benn gëstu bu 2025 ci *Journal of Social and Personal Relationships* gis na ne nit ñi tudde seen àndandoo bu mbëggeel seen benn xarit bi gën yég nañu lëkkaloo ak àndoo bu gën a bare, waaye ne ndimbal lu néew ci seen mbooloo bu yaatu. Bu benn nit doonee sa àddunab mbokk gépp, sa àddina day gën a tuuti te gën a naqari. Xaritoo ci biti jokkoo bi du benn musiba ci moom. Mooy wàll ci li koy denc mu wér.

Lii mengoo na ak li nu xam ci xaritoo ci lu yaatu. American Psychological Association tudd na ne xaritoo bu xóot mu ngi lëkkale ak araştar bu néew, wérgu-yaramu xel bu gën a baax, ak sax dund bu gën a gudd. Dangay bëgg sa àndandoo mu doon xarit bu baax. Doo bëgg mu doon sa benn xarit doŋŋ.

Bu sorel bi ëppee benn nërméelu

Lu ëpp ci nërméelu yu xaritoo dañuy tontu ci teg xel. Dangay tàmbaliwaat di jublu ci laaj yu ndaw yi, dangay am xamle ci seen biir, dangay aar tuuti po, te tàngoor gi delsi ci ay ayubés.

Yenn saa dafay gën a diis. Bu ngeen tàggoo ba ci xas mu teew walla stonewalling, bu waxtaan yi di mujj saa yépp ci benn bérab bu metti, bu benn walla ñoom ñaar ne cell di bàyyi, loolu ëpp na benn mbindu dimbaleb bopp. Benn fajkatu jëkkër ak jabar bu baax du benn mujj walla firndeem ñàkk. Mu ngi gën a jege palub benn gidekat bu xam bérab bi, te ay àndandoo saa yu bare dañuy dem bu gën a jamono ci ni ñu ko foog.

Te bu jokkoo bi bañee wóor, bu am ragal, yilif, walla gaañ, loolu benn mbir bu wute la ak benn xaritoo bu forwu, te dafa yelloo ndimbal lu dëggu ci nit ñu ñu tàggat ci moom.

Ci forwu bu yem bi, teg loolu, tàmbalil ci guddi gii, te tàmbalil bu ndaw. Saa bu topp boo xam ne sa àndandoo jublu na ci yaw ak benn wax bu ndaw bu doon dara, xoolal ci kaw. Tontul. Fukki simili yooyu ñoo mooy mbir mépp, ñu koy defaat ay at.

Cosaan

• The Gottman Institute, F is for Friendship
• National Bureau of Economic Research, How's Life at Home? New Evidence on Marriage and the Set Point for Happiness (Grover & Helliwell)
• American Psychological Association, The science of why friendships keep us healthy
• Phys.org, Companionship rises but support from friends falls when romantic partners become best friends, study shows