Tegtal yu gaaw
- Dump everything pulling at you onto paper.
- Pick the one thing that matters.
- Name what you are deliberately ignoring.
Ci digg-bésu ayu-bés bu bon. Sa boyet-bataaxal ab miir bu xonq la, ñetti nit dañu soxla tontu ci waxtu bu ñëw, benn woññ dafa ñëw bu bon, te ci suufu lépp am na benn tànneef bu dëgg-dëgg am solo. Jafe-jafe bi mooy doo xam ban la moom léegi. Lépp dafay mel ni lu gaaw. Lépp dafay mel ni lu xumbee.
Yemale boobu mooy li ngay war a gis. Boo dalee, sa xel dafay tànn àdduna ci kanam ak ginnaaw ni ku amul coono. Yëf bu am solo bi dafay feeñ, yëf bu tekk yi dañuy sànku. Ci coono, tànn boobu dafay yàqu. Jafe-jafe bu mag bi ak naqar bu tuuti bi dañuy ñëw ci benn xumbaay, te dangay jeexal sa doole bu gën a baax ci wàll bi la gën a soxal léegi.
Danuy jàppe lii ni jafe-jafeu coow, te am na njub bu dëggu. Du njub bu mag. Njub bu am njariñ bu ngay mën a def ci ay simili.
Lu tax coono dafay dënk sa filtre
Teg-xel mooy masin bu tekk ci ginnaawu bépp tànneef bu baax. Daniel Goleman, ki def ay at di gëstu lu di teqale njiit yu am njariñ, dafay wax lu leer: liggéey bu njëkk bu njiit mooy jubal teg-xel, te ngir def loolu fàww nga mën a jubal sa boppu teg-xel. Bu sa filtre di dox, dangay jublu sa teg-xel ci lu am solo te bàyyi li ci des mu jaar. Bu koy ñàkk, kon yaa ngi ci loxoy li gën a xumbee.
Coono dafay jëm ci filtre boobu. Harvard Health dafay firi lu xew ci nppu ci coono bu dëggu: doole yi dañuy jóge ci wàll yi di yor xalaat bu xóot, cortex bu njëkk (prefrontal cortex), di leen yóbbu ci wàll bu màggat bu aar dund bi (amygdala). Ni benn gëstukat fa waxe: nppu dafay jëm ci mode bu aar dund, du mode bu fàttaliku. Loolu am na njariñ bu ub oto di jëm ci yaw. Ab yëf bu ñàkk njariñ la bu njaaxaan bi doon fitna imel.
Ci mode bu aar dund, sa nppu dafay jàppe njaaxaan yépp ni yu yem te di la ñaan nga leen faj léegi. Baaxul ci ràññale. Baaxul ci laaj bu muñ bi ci lan moo gën a am solo. Kon saa si gën a soxla ràññale mooy saa si mu ci gën a jafe. Nataloowuloo lëndëm gi. Sa masin dafay dox beneen programme dëgg-dëgg.
Am na ñaareelu yëf bu jariñ nga xam. Fajkatu-xel Daniel Kahneman, ak Olivier Sibony ak Cass Sunstein, def nañu téere bu mat ci lu ñu naan coow, tasaaroo ak wuute ci àtteu nit. Ñaari nit yu mat, walla benn nit ci ñaari bés yu wuute, mën nañu xool firnde yu yem te tegu ci barab yu wuute. Lu bare ci wuute boobu dafay jóge ci xol, sonn, ak li xew fukki simili yu weesu. Coono dafay yaatal tasaaroo boobu. Foo gën a am coono, sa gis-gisu mbir dafay dox ak sa dal du firnde yi.
Xam lii dafa yombal xel ci anam bu jaaxal. Bu benn jafe-jafe melee ni bu mag ci juróom-benni ngoon ci bés bu jafe, wàll ci mag boobu bés bi la, du jafe-jafe bi.
Ay simili ngir gis firnde bi
Bu lépp di yuuxu, jëf bi mooy dakkal tontu te def ab tànn bu gàtt, bu ñu jublu. Lii dafay dox ba boo xoolee fukk ak ñaari tab yu ubbeeku walla benn woote bu jafe dëgg-dëgg.
- Génnal sa yaram ci njaaxaan bu njëkk. Doo mën a xalaat bu leer bu sa yaram fees. Benn noyyi bu gudd bu ndànk, tànk ci suuf, wàll yi ci suuf, di ko delloowaat lu tollu ci fanweeri simili. Doo jéem a yég jàmm. Danga jéem a delloo sa cortex bu njëkk mu dox ba nga mën a xalaat.
- Feralal sa bopp ci kayit. Bindal lépp lu lay téye, cig gaaw, du toftalu, du àtte. Coono dafay wàññi teg-xel bu liggéey, kon lim bi dafay gën a bon di wëndeelu ci sa bopp ci li mu di def ci kayit fu nga koy gis dëgg-dëgg.
- Laajal benn laaj ci yëf bu nekk: lan moo xew dëgg-dëgg su ma ko laalul tey? Ëpp ci lim bi dana mucc ci bàyyi ko ab bés. Firil yooyu, ba léegi. Li ci des dafa gën a jege firnde.
- Tànnal benn yëf. Du ñett. Benn. Benn tànneef walla liggéey bu, boo ko defee bu baax, dana tax li ci des gën a tuuti walla gën a yomb. Coono dafay la bëgg nga def lépp ci benn saa, bu bon. Def benn yëf bu am solo bu baax mooy naka ngay yéegaat.
- Tànnal lu ngay bañ a def ci sa coobare. Lii mooy tegin bi nit ñi di jàll, te mooy bi di aar sa teg-xel. Tudd lu ngay bàyyi, cig coobare, dafay tere mu di jëlaat sa teg-xel ci benn waxtu ci ginnaaw.
Loolu lépp dana jël lu tollu ci juróomi simili. Li nga ci am mooy kanam ak ginnaaw, li coono jële.
Tabaxal filtre bi laata nga ko soxla
Tànn ci saa si ab musal la. Liggéey bu xóot mooy defar sa filtre mu gën a dëgër ngir musal bi la gën a néew soxla.
Xamal say njëkkey yu dëgg ci njëkk. Boo tànnee, ci bés bu dal, li gën a am solo ci sa liggéey, kon ci coono am nga lu ngay natee coow bi. Ñaan bu bañ a laal say njëkkey yu kaw dafa gën a yomb bàyyi bu nga xam ba noppi lu ñu nekk.
Xoolal lu la faral a jël. Ngir ñu bare ci nun, ay yëf yu ñu mën a xamante lañu: baatu benn nit bu, lépp lu ñu def ni lu gaaw, ragal a mel ni ku tontuwul. Yëf bi gën a xumbee du yëf bi gën a am solo. Yëf bi gën a soññ rekk la. Boo mënee gis aada boobu, dangay bàyyi xumbaay di tekki solo.
Aaral tuuti ci tekk. Point bu Goleman ci teg-xel am na wàll: xel bu ñu di dakkal ay simili yu nekk du am mukk waxtu bu tànn bu xóot bi àtte bu baax soxla. Ba diir yu gàtt yu teg-xel bu dëggu, amul àpp, amul ñaareelu ekraan, dañuy tàggat yaram wi di teqale firnde ak coow. Feed bi du sànk waxtu rekk. Dafay jàngal sa nppu ne lépp yem na ci am njariñ tontu ci, te loolu mooy aada bi nga bëgg a damm.
Te joxal sa bopp natu bu mujju bés. Laata ngay jàppe benn tànneef ni bu ñu tënk bu nga yeewu, laajal ndax dinga ko gis noonu ginnaawu nelaw. Bu tontu bu dëggu doon xéy-na deet, kon loolu du ñàkk-doole. Sa filtre bi mooy la wax ne gis-gis bi dafa sabab ci dal bi nga ci nekk. Tànneef yu mag, yu ñu mënul a soppi, ñooy yi war a fanaan ba ëllëg.
Kañ coow bi bañee a tekk
Yii ay jumtukaay lañu ngir ayu-bés bu jafe, te dañuy dimbali. Am na wuute, waaye, ci diggante jaww ju bon ju bés bu sonn ak yëf bu gën a diis bu bañ a jóge.
Bu coow bi wéyee, boo mënul a xalaat bu leer ba coono bi wàññikoo, bu nelaw sànku te tànneef yu ndaw di mel ni yu mënul, te yég-yég bu ñu la tampi di la topp ba kër te di des, loolu jariñ na nga ci jàppe bu dëgër. Jafe-jafe ci teg-xel, xel bu bañ a dal, ak yég-yég bu tekk bu tiitaange mën nañu doon màndargay njàqare walla tampi, du ayu-bés bu bare rekk. Loolu du lu ngay dugg sa bopp walla di jéem a doyal. Fajkat walla fajkatu-xel mën na la dimbali ngir ràññale lu doon dal ak lu soxla topptoo, te ràññale boobu dafa jafe a def bu nga nekkee ci biir.
Ñaan ndimbal du firnde ne mënuloo woon yor coono bi. Mooy benn ci tànneef yi gën a leer nga mën a def, te loolu mooy point bépp.
Cosaan
- Harvard Health Publishing, Aaral sa nppu ci coono
- Daniel Goleman, Njiit bi Jublu (Harvard Business Review)
- UBS Nobel Perspectives, Wàññi coow ci tànneef: xam-xam bu jóge ci Daniel Kahneman
- National Library of Medicine, Tànneef ci coono: model bu boole fajkatu-xel ak neurobiologie