Su nga nekkee ci jafe-jafe walla di xalaat ci sonal sa bopp, nekkuloo yaw kenn. Ci US, woo walla bind 988 (Suicide & Crisis Lifeline, 24/7), bind HOME jëme ci 741741 (Crisis Text Line), walla woo 911 su am musiba.
Tegtal yu gaaw
- Shrink the visit, plan your exit first.
- Write down your reasons for clear days.
- Line up your support before you step back.
Ñu bare duñu ci agsi ci anam bu woyof. Bu nga tàmbalee xalaat bu dëggu ndax war ngaa sori sa baay, sa mag walla rakk, walla ku mu doon, ci lu jege dangaa jéem yoonu-muñ bi ay yoon yu bare. Leeral nga. Baal nga. Xaar nga ñu soppiku, jekkal sa bopp, dellusi, te ñu la metital ci fu bokk. Kon su nga jàngee lii ak benn cër ci sa biir, xamal ne cër boobu xibaar la. Doo sedd. Yaa sonn.
Jokkalante-bu-néew ak jokkalante-bu-amul dañu wuute, te wuute bi am na solo. Jokkalante bu néew dafay tekki nga wéy di jokk, waaye ci ay sart yu nga mën a jàll: wisit yu gàtt, du fanaan, ay woote yu nga mën a tëj, yenn mbir yu ñu tcollul, li ci des ci sa dund nga ko téye ci fu wér. Jokkalante bu amul dafay tekki nga taxawal yoonu waxtaan bi léegi, yenn saa ci benn jamono, yenn saa ba fàww. Ñu bare ci ñi wàññi jokkalante duñu mukk dem ba ci tekk. Dañuy bàyyi rekk benn nit am jotalu bu amul dig ci ñoom.
Lu ngay dëgg-dëgg natt
Baat bi ñuy sànni ci lii lépp mooy tas-jokkalante, te dafa yor rus bu bare. Genn wàll ci li koy metti mooy ne dañuy teg njaboot ci teraanga. Sikoloog bi Lucy Blake, bu koy jàngat, dafa wone ne dañuy jekkal jokkalante yu njaboot ba fàww, ci sunu nataali tabaski, ci ni nit ñi di waxe ne "dereet" mooy lépp, ba tax bu sa njaboot bopp di gàddu metit bu dëggu, dangay yég ni yaa damm ngir gis ko.
Dammoo ngir gis ko. Ay laaj yu néew yu dëggu mën nañu dagg xibi bi gaaw li benn atu jéem.
- Ginnaaw jokkalante ak nit kii, naka nga yég ci bés yi ci topp benn walla ñaar? Gën a dëgër, walla yàqu?
- Wax nga leen bu leer li nga soxla, lu ëpp benn yoon, ci baat yu leer? Te ndax am na lu soppiku?
- Yaa ngi aar sa bopp, walla yaa ngi leen mbugal? Ñoom ñaar nit lañu, waaye bu jëkk bi rekk mooy sax ci diir.
- Ndax am na kiy jéppee wérug-yaramam, sa bos walla bu benn xale?
Su jokkalante bi di la bàyyi saa su nekk ci jaaxle, ñàkk-nelaw, walla ci werante ci sa bopp ci li xewoon, te danga jëkk a laaj lu wuute te ñu la ko dëddu, doo di bàyyi jokkalante bi. Yaa ngi tontoo benn nekkin bu la won li mu doon.
Dafa jariñ nga xam ni mbir mi bare, ndaxte rus dafay sax ci gëm ne yaa doon kenn kii. Benn saytu bu réew mu Cornell gëstukat Karl Pillemer defoon gis na ne lu tollook 27 ci téeméer ci mag ñu Amerig, lu tollook 67 milyoŋ ci nit, tasoon nañu ak benn kureñu njaboot. Lii mu ngi xew ci genn wàll ci kër yi ngay jàll ci seen wet. Yaa ngi ci mbooloo mu réy lool, sax bu ci lu jege ñu koy wax bu leer.
Tàmbali ci jokkalante bu néew
Su buntu bi soxlawul ñu ko dabb, bu ko dabb. Ci jokkalante yu bare, jubluwaay bi du jokkalante-bu-amul. Mooy jokkalante bu nga yilif. Jokkalante bu néew dafay tax nga wéy ci genn xeetu jokkoo te du sotti sa jàmm ci ñoom.
Ay anam yu nit ñi koy defe:
- Wàññil béréb bi. Dajeel fu ñépp gis, ci benn diir bu wóor, ak benn buntu génn nga waajaloon. "Mën naa lekk ak yaw, waaye war naa dem ci ñaari waxtu" mooy benn mbind bu mat sëkk.
- Tànnal li ñu tolluwul. Doo fàww waxtaan ci sa séy, sa xaalis, sa diis, walla mbir mu weesu fukki at ak juróom. "Duma wax ci loolu" mën nga ko waxaat ci teey ñaata yoon mu koy soxla.
- Jëfandikool yoonu ndànk bi. Bataaxal yu nga mën a tontu bu nga teeyee dañu gën ay woote yu la jàpp bu nga jekkul. Sañ nga jël benn bés ngir tontu.
- Bàyyil di leeral. Benn dig du benn werante bu ngay war a raw. Mën nga ko wax benn yoon ba noppi téye ko rekk, bu ñu bañ dolli benn ay-ngir bés bu ñu koy natt.
Fiir bu tekk bu jokkalante bu néew mooy keneen ki dafay yékkati saa su nekk bu jotalu bi mu miine di gën a néew. Téyel ci moom. Songante bi du firnde ne yaa jub. Ci lu jege mooy firnde rekk ne dig bi bees na.
Su nga demee ba jokkalante bu amul
Yenn saa jokkalante bu néew du doy, ndaxte metit bi soxlawul jege ngir daanu, walla ndaxte buntu bu ubbeeku ñu koy jëfandikoo ci sa kaw. Dagg jokkalante benn tànk bu dëgër la, te dafa jariñ nga koy def ci xel mu dal, du ci benn saa su mer, sax bu mer gi dëggu.
Ay yëf yu jariñ:
Dogal ci njëkk lu dig bi dëgg-dëgg di. Woote yépp ak wisit yépp, walla benn nit rekk du soxeen yi, walla jokkalante bu amul ba benn mbir bu wóor di soppiku. Dig yu jaxle ñoo gën a jafe a téye.
Doo warlu kenn benn wax ju mat sëkk. Ñenn ñi dañuy yónni benn bataaxal bu gàtt bu leer ba noppi tekk. Ñeneen ñi dañuy bàyyi rekk di tontu. Amul sart bu naan fàww nga joxe benn wax mu tëj, te nit ñi ci lu jege duñu la nax nga bàyyi soxla béréb ci werante ak yaw.
Taxawal sa ndimbal laata nga def jëf ji, du ginnaaw. Cleveland Clinic, bu di wax ci jokkalante-bu-amul ak benn kureñu, dafa digal ñu tabax sistemu ndimbal ci njëkk te sukkandiku ci feppkat ci njëkk, ci diir, ak ci ginnaaw, ndaxte bés yi topp jëf ji ñoo la werante ak naqar di dab bu gën a metti. Su jokkalante mas a melal ni du wóor, dafa jaadu it nga denc mbind ci jéem yi ñu la wutee bu nga ko bëggul, ci nga ko mën a soxlaa benn bés.
Te aaral dig yu jëf yi. Tëjal ak dagg fu nga ko soxla. Waxal way-njaboot yi gën a jëmi a yónni bataaxal ne bëgg nga ñu bañ ko def. Sañ nga def sa bopp mu gën a jafe a jot.
Naqar bu kenn la ci artul
Lii mooy wàll bi di daanu ci lu jege ñépp. Sori ku la metital du mel ni jàmm, du ci njëlbéen. Dafay mel ni dee, waaye nit ki mu ngi dund te yaa ko tànn, te loolu mooy li ko gën a metital.
Am na tur ngir lii. Ñu koy woowe ñàkk bu jaaxle, naqaru ñàkk ku dee-woon. Mën nga wóor ci ne dogal bu jub nga def te di ko namm benn talaata te amul lu ko waral. Mën nga yég noflaay ak dammu-xol ci benn waxtu bu bokk. Mën nga naqarlu, du nit ki mu doon, waaye baay bi walla mag bi nga leen soxlaawoon te mas nga leen a gis. Benn ci loolu du tekki nga tooñoon. Dafay tekki nga bëgg ku doonul ku la bëgg ci wér, te loolu benn ñàkk bu dëggu la, sax bu génn doon lu wér.
Li ci gën a jariñ ci diir boobu:
- Bàyyil naqar bi mu doon naqar. Doo war a mer ngir aar sori bi. Sañ nga naqarlu ci.
- Tabaxal sa bopp ay nit. Noflaay bi di topp tas-jokkalante dafay màgg bu nga fesalee béréb bi ak jokkalante yu la neex dëgg-dëgg, njaboot bu nga tànn, xarit yu yàgg, benn kurélu ndimbal bu ñeneen ñi ci yoon wi.
- Xaaral bés yu jafe yi, tabaski, ndékkite, séyu njaboot bi nga dégg ci ginnaaw. Waajal lu la neex ci bés yooyu, du jekkal sa kenn.
- Moytul werante-bopp bi. Bindal benn tegtal bu gàtt bu dëggu benn bés bu mbir mi leeree, ay-ngir yu wóor yi nga soree, ngir benn duusu yaakaar bañ a bindaat sa taariix.
Bàyyi benn buntu ubbeeku, su la neexee
Benn ci lii du war a doon ba fàww, te benn dig léegi du la warlu tekk ba fàww. Gëstug maslaa gu Pillemer gis na fii lu noy te am njariñ. Ci nit ñi tabaxaat jokkalante ginnaaw, ñi ko mën ci lu jege dañu bàyyi soxla keneen ki nangu li weesu te baal. Bàyyi nañu xeex ci kan moo doon dëgg te ñu jublu ci li jokkalante bi mën a doon léegi, ak yaakaar yu dëggu ci nit ki mu doon dëgg-dëgg.
Loolu du benn ndigal ngir dellusi. Jokkalante yu bare waruñoo tabaxaat, te maslaa du mukk lu ñu la ameel bor. Fàttaliku rekk la ne jokkalante bu néew ak jokkalante bu amul ay taxawaay lañu yu nga mën a téye, di jubbanti, di xoolaat, du benn àtte bu ñu mënul a soppi bu nga war a def bu jub ba tey.
Kañ ngay indi ndimbal bu ëpp
Lii dafa diis a gàddu sa kenn, te doo ko war a def. Feppkat, rawatina bu di liggéey ak tas-jokkalanteg njaboot walla trauma, mën na la dimbali nga tànn aar ci mbugal, téye benn dig bu ñuy natt saa su nekk, te jàll ci naqar bi te bañ ci làqu. Su benn ci lii laalee songal-yaram, walla su sa wérug-yaram walla bu benn xale melal ni du wóor, jëfandikool ko ni li gën am solo te agsil ci benn boroom-xam-xam walla benn ndimbalu gox bu la mën a dimbali nga ko waajal ci anam bu wér. Te su diis bi mas a jóg ba nga yég ni doo mën a wéy, saa soosu la nga war a laaj benn woote-taxawu walla doktoor ci saa si, du ginnaaw. Soxla ndimbal bu mel noonu du ñàkk-doole. Mooy ni nit ñiy jàlle ci wàll yi dëgg-dëgg jafe.
Yaa ngi tànn ku am jotalu ci yaw. Loolu dafa fi masoon a dëgg. Yenn saa jëf ji gën a fit te gën a bëgge nga def mooy mujjantal a gëm ko.
Sources
- Cleveland Clinic, Going No-Contact With a Parent or Family Member: What You Need To Know
- American Psychological Association, Speaking of Psychology: Coping with family estrangement, with Lucy Blake, PhD
- Cornell Chronicle, Pillemer: Family estrangement a problem 'hiding in plain sight'
- Cornell Family Estrangement & Reconciliation Project, Fault Lines: Fractured Families and How to Mend Them