Snelle tips
- Say "I need a break" before vanishing.
- Give the body twenty minutes to settle.
- Come back when you said you would.
Je probeert iets uit te praten. Je stem wordt strakker, die van hen wordt stiller, en dan zijn ze ineens weg. Hun ogen zakken naar de vloer of de telefoon. Antwoorden van één woord, of helemaal niets. Je vraagt wat er is en je krijgt een vlak "niets". Hoe harder je duwt, hoe verder ze lijken weg te drijven, tot je praat tegen iemand die eruitziet alsof hij de kamer heeft verlaten terwijl hij nog gewoon voor je zit.
Dat dichtklappen heeft een naam. Onderzoekers noemen het muren optrekken, en als je aan een van beide kanten hebt gestaan, weet je hoe eenzaam het voelt. Degene die achtervolgt voelt zich in de steek gelaten en weggewuifd. Degene die stil is geworden voelt meestal ook iets, al zou je van buitenaf nooit raden wat.
Wat op onverschilligheid lijkt, is vaker wel dan niet precies het tegenovergestelde.
Wat een dichtgeklapt lichaam eigenlijk aan het doen is
De relatieonderzoeker John Gottman bracht decennia door met het observeren van ruziënde stellen in een lab, aangesloten op monitors. Hij merkte op dat sommige mensen, midden in een conflict, eenvoudigweg ophielden te reageren. Ze draaiden zich af, keken naar beneden, verstijfden, hielden op met het geven van al die kleine signalen die zeggen "ik ben hier nog bij je". Hij benoemde dit als een van de patronen die op den duur het meest schadelijk zijn voor een relatie.
Maar de monitors vertelden een vreemder verhaal. De mensen die aan de buitenkant leeg waren geworden, stonden vanbinnen vaak in vuur en vlam. Een hartslag die voorbij de honderd slagen per minuut klom. Een golf stresshormonen. Het hele vecht-of-vluchtsysteem dat in werking schoot. Gottman noemde deze toestand overspoeling, en zodra iemand overspoeld is, treedt het denkende deel van het brein terug en neemt het alarmdeel het over.
De stilte is dus geen strategie. Het lijkt meer op een stop in de meterkast. Wanneer het lichaam besluit dat er te veel stroom door het systeem loopt, verbreekt het de verbinding om te voorkomen dat de bedrading doorbrandt. De persoon die naar het tapijt staart negeert je niet. Hij is tegen een muur binnen in zichzelf gelopen, en stilvallen is wat er overblijft wanneer het systeem overweldigd is en de woorden niet komen.
Dat doet ertoe, want het verandert waar je mee te maken hebt. Je kunt iemand niet uit een overspoelde toestand redeneren, net zomin als je iemand een nies uit kunt praten. Hun zenuwstelsel heeft nu het woord, en het neemt geen vragen aan.
Waarom het zo snel gebeurt
Clinici hebben een klinische naam voor de overspoelde toestand: diffuse fysiologische arousal. Het is het hele lichaam dat tegelijk in alarm schiet, en het is een diep, oud deel van hoe we bedraad zijn. Het systeem dat het afvuurt pauzeert niet om te controleren of de dreiging een tijger is of een gespannen keukengesprek. Het vuurt gewoon.
Dit is het oneerlijke deel. Mensen raken niet met dezelfde snelheid overspoeld. Sommige lichamen kantelen veel sneller in vol alarm dan andere, en ze zijn ook trager om weer af te dalen zodra ze dat doen. Je kunt dus twee mensen in dezelfde ruzie hebben met compleet verschillende lichamelijke ervaringen. De een kan nog steeds denken en praten. De ander ging drie zinnen geleden over de grens en probeert zich nu alleen nog vast te houden. Voor de eerste persoon lijkt de tweede alsof hij plotseling zonder reden is afgehaakt. Vanbinnen was er een heel goede reden. Die was alleen niet zichtbaar.
Dit weten haalt er een deel van de persoonlijke pijn uit. Het dichtklappen gaat vaak niet over hoeveel iemand geeft of hoe volwassen hij is. Veel ervan is bedrading, en hoe snel een bepaald lichaam zijn grens bereikt.
Dichtklappen is niet hetzelfde als iemand doodzwijgen
Dit is het waard om bij stil te staan, want de twee worden voortdurend verward en de verwarring richt echte schade aan.
Doodzwijgen is een zet. Het is opzettelijk iets achterhouden, stilvallen om te straffen, om te winnen, om de ander te laten zweten. Er zit een doel achter, en het doel is een klap uitdelen.
Muren optrekken, in de zin die Gottman bedoelde, heeft meestal helemaal geen doel. Het is wat een overspoeld iemand doet wanneer zijn capaciteit op is. Zoals het Gottman Institute het onomwonden zegt: doodzwijgen is bedoeld om de ander pijn te doen, terwijl muren optrekken overspoeling en zelfbehoud is. Van de andere kant van de kamer kunnen ze er identiek uitzien. Eronder zijn het verschillende beesten.
Waarom doet het verschil zo veel toe? Omdat als je een overweldigd dichtklappen leest als opzettelijke wreedheid, je met meer hitte zult reageren, en meer hitte is precies wat het systeem verder overspoelt. Je eindigt met iemand straffen voor een toestand die hij niet in de hand heeft, en jullie zakken allebei dieper weg. Het accuraat lezen is het eerste herstel.
(Niets hiervan is een vrijbrief. Als stilte als wapen wordt gebruikt, opzettelijk en herhaaldelijk, dan is dat een echt probleem dat het waard is te benoemen en er hulp bij te zoeken. Het punt is niet om elk terugtrekken goed te praten. Het is om te stoppen met het ergste aannemen wanneer het ergste meestal niet is wat er gebeurt.)
De achtervolging die het erger maakt
Er treedt een grimmig voorspelbare dans op. De ene persoon wil het uitpraten en dringt aan. De ander voelt de druk, raakt overspoeld en trekt zich terug. Het terugtrekken komt over als afwijzing, dus dringt de eerste persoon harder aan. Wat de tweede persoon verder overspoelt. Onderzoekers noemen dit het eisen-terugtrekken-patroon, en het is een van de meest bestudeerde dynamieken bij stellen.
Een studie van Lauren Papp en haar collega's, die stellen observeerde terwijl ze echte meningsverschillen thuis afhandelden in plaats van in een lab, vond dat beide versies van dit patroon, de ene partner die eist terwijl de andere zich terugtrekt, samenhingen met meer negatieve gevoelens en minder oplossing. De rollen liggen niet vast aan gender of aan karakter. Het zijn posities waar twee mensen in vallen, en jullie allebei kunnen de achtervolger zijn bij het ene onderwerp en degene die dichtklapt bij het volgende.
De valkuil is dat het instinct van elke persoon de reactie van de ander erger maakt. Harder achtervolgen voelt als de enige manier om iemand te bereiken die afdrijft. Het is juist het ding dat hem verder naar buiten drijft.
Als jij degene bent die dichtklapt
Het doel hier is niet jezelf dwingen om door een overspoeling heen te blijven praten. Dat kun je niet, en het proberen maakt de spiraal meestal strakker. Het doel is om het gesprek te verlaten op een manier die niet als in de steek laten voelt, en om daadwerkelijk terug te komen.
- Vang de vroege signalen op. Overspoeling heeft een waarschuwingsschaduw. Een heet gezicht, een verkrampte kaak, leeg worden, de plotselinge drang om te vluchten of de ander de mond te snoeren. Hoe eerder je het opmerkt, hoe meer keuzes je hebt.
- Benoem het in plaats van te verdwijnen. Een paar eerlijke woorden veranderen alles: "Ik raak overweldigd en ik kan niet meer helder denken. Ik loop hier niet van weg. Ik heb even tijd nodig." Die zin is het verschil tussen een pauze en een muur. De een zegt wacht op me; de ander zegt je staat er alleen voor.
- Neem een echte pauze, en maak hem lang genoeg. Het lichaam heeft ongeveer twintig minuten nodig om af te dalen uit volle overspoeling, soms meer. Een paar diepe ademhalingen redden het niet. Loop, ga buiten zitten, doe iets met je handen.
- Repeteer de ruzie niet. Dit is de valkuil die de meeste mensen missen. Als je de pauze besteedt aan het herbeleven van hun ergste zin en het bouwen van je weerwoord, blijft je lichaam de hele tijd overspoeld en doet de pauze niets. Laat de ruzie voor nu los. Je kunt hem later oppakken, wanneer je hoofd weer terug is.
- Kom terug. Dit is het deel dat de pauze betrouwbaar maakt. Als je twintig minuten zegt en twee dagen verdwijnt, wordt de volgende pauze niet geloofd. Terugkomen, al is het maar om te zeggen "oké, ik denk dat ik nu kan praten", is wat de ander leert dat je stilte niet het einde is.
Als jij degene bent die steeds buitengesloten wordt
Deze kant is echt moeilijk, want elk instinct dat je hebt is verkeerd voor het moment.
Wanneer iemand van wie je houdt leeg wordt, is de neiging om te achtervolgen, een reactie te eisen, de inzet te verhogen tot ze eindelijk reageren. Tegen een overspoeld zenuwstelsel is dat de slechtst mogelijke zet. Je giet olie op het vuur en vraagt je af waarom het zich verspreidt.
Wat in plaats daarvan helpt:
- Verlaag de temperatuur in de kamer, om te beginnen bij jezelf. Je kunt iemand niet uit een overspoeling trekken terwijl je zelf overspoeld bent. Verzacht je stem. Ontspan. Ga zitten. Je kalmte is het nuttigste wat je hebt.
- Bied de uitweg die je zou willen dat ze nemen. Probeer iets als: "Ik zie dat dit nu te veel is. Laten we stoppen en er zo op terugkomen." De pauze voor hen benoemen kan een opluchting zijn wanneer ze de woorden niet kunnen vinden om erom te vragen.
- Lees de stilte niet als het hele verhaal. Het is verleidelijk om de stilte te vullen met de wreedste interpretatie. Probeer je in te houden. Een overweldigd dichtklappen is zelden het vonnis over de relatie waar het op dat moment op lijkt.
- Verzorg je eigen pijn apart. Buitengesloten worden doet pijn, en die pijn is echt en het waard om voor te zorgen. Probeer alleen de overspoelde persoon er niet verantwoordelijk voor te maken in dezelfde adem waarin hij probeert te herstellen.
Waarom terugkomen het hele punt is
Een pauze werkt alleen als het een komma is, geen punt. Het herstel is niet het weggaan. Het is het terugkomen, met een zachtere stem en de bereidheid het gesprek opnieuw te proberen vanuit een kalmere plek.
Na verloop van tijd bouwen stellen die hier goed in worden een soort gedeelde afspraak op: wanneer een van ons overspoeld is, pauzeren we, straffen we elkaar er niet voor, en komen we terug. Die afspraak is wat een overweldigd moment ervan weerhoudt te verharden tot een patroon dat een relatie stilletjes uit elkaar haalt.
Er komt hier een zorg naar boven, en het is een terechte. "Als we steeds pauzes blijven nemen, blijven we dan niet gewoon voor altijd het echte ding ontwijken?" De angst is dat de time-out een permanent ontsnappingsluik wordt en het onderwerp nooit wordt aangeraakt. Dat gebeurt wel, maar alleen wanneer de pauze geen terugkomst in zich heeft ingebouwd. Een pauze is ontwijking wanneer hij geen einde heeft. Het is herstel wanneer er een tijd op staat en iemand daadwerkelijk terug door de deur loopt. Het verschil is niet de pauze. Het is de belofte die aan de pauze vastzit, en of die belofte vaak genoeg wordt nagekomen zodat de ander leert erop te vertrouwen.
Het helpt ook om te onthouden wat je op dat moment probeert te repareren, en dat is kleiner dan het voelt. Je hoeft niet het hele meningsverschil op te lossen om de pauze te laten werken. Je hoeft alleen twee lichamen kalm genoeg te krijgen om weer in dezelfde kamer te zijn met wat goede wil. Het eigenlijke probleem, de afwas of het geld of de schoonfamilie of wat dit ook maar aftrapte, is bijna altijd makkelijker uit te zoeken zodra niemand meer overspoeld is. Eerst kalm, dan inhoud. In de verkeerde volgorde krijg je geen van beide.
Wanneer je meer hulp erbij haalt
Soms is de muur te hoog om in je eentje te beklimmen, en dat is niemands falen. Als dezelfde dichtklap-cyclus zich blijft herhalen wat jullie ook proberen, als de stilte wordt gebruikt om te controleren of te straffen, of als je je klein, angstig of onveilig begint te voelen in je eigen huis, dan zijn dat tekenen om steun te zoeken. Een relatietherapeut kan je helpen de gewoonte van time-out-en-terugkomen op te bouwen en te komen bij wat er onder de overspoeling ligt. Als er enige angst voor je veiligheid is, praat dan in je eentje, privé, met een professional of een hulporganisatie voor huiselijk geweld, vóór al het andere.
Stilvallen onder druk is menselijk. De meesten van ons doen het. De deur die in een moeilijk moment wordt dichtgeslagen kan bijna altijd weer worden geopend, voorzichtig, van beide kanten, zodra de lichamen erachter de kans hebben gehad tot rust te komen.
Bronnen
- The Gottman Institute, The Four Horsemen: Stonewalling
- The Gottman Institute, Stonewalling vs. The Silent Treatment: Are They the Same?
- Papp, Kouros & Cummings, Demand-Withdraw Patterns in Marital Conflict in the Home (Personal Relationships)
- Psychology Today, What Is Stonewalling and Why Does It Damage Relationships?