Gaslighting: hoe je het herkent en jezelf weer vertrouwt

Je loopt weg van een gesprek en je weet niet meer wat boven of onder is. Een uur geleden was je nog ergens zeker van. Nu weet je niets meer zeker, ook niet of jij misschien het probleem bent. Je betrapt jezelf erop dat je oefent wat je de volgende keer gaat zeggen, dat je bewijs verzamelt, dat je je afvraagt of je echt te gevoelig bent, te dramatisch, te veel.

Als dat eenmalig is, is het gewoon een rot gesprek. Als het het klimaat van een relatie is, heeft het een naam.

Gaslighting is een patroon waarbij de ene persoon de ander er na verloop van tijd toe brengt om te twijfelen aan het eigen geheugen, de eigen waarneming en het eigen oordeel. De Cleveland Clinic omschrijft het als een specifieke vorm van emotionele manipulatie die je vermogen om jezelf en anderen te vertrouwen langzaam afbreekt. Het woord komt uit een oud verhaal. Er is een toneelstuk uit 1938 en een film uit 1944 met de titel *Gaslight*, waarin een echtgenoot heimelijk de gaslampen in huis dimt en vervolgens keer op keer volhoudt dat zijn vrouw zich die verandering inbeeldt. Dat doet ze niet. Hij rekent erop dat ze hem eerder gelooft dan haar eigen ogen.

Dat is de hele machine in één beeld. Zorg dat iemand wantrouwt wat hij duidelijk heeft gezien, en jij mag bepalen wat waar is.

Waarom het van binnenuit zo moeilijk te herkennen is

Gaslighting komt zelden binnen als één grote leugen die je kunt betrappen en benoemen. Het sluipt langzaam binnen. Psychology Today merkt op dat het vaak klein begint, met kleine verdraaiingen, en dat de hoeveelheid misleiding van daaruit groeit totdat je op de versie van de ander leunt om je nog een beetje stabiel te voelen. Tegen de tijd dat het echte schade aanricht, ben je meestal gestopt met vertrouwen op het enige instrument dat je zou vertellen dat er iets mis is: je eigen kijk op de werkelijkheid.

Er is ook een tedere reden waarom het werkt. We schenken doorgaans het meeste vertrouwen aan de mensen die het dichtst bij ons staan: een partner, een ouder, een baas, een vriend die we al jaren kennen. Als die persoon je vertelt dat je het verkeerd hebt onthouden, is je eerste ingeving om hem te geloven, want die ander geloven, dát voelt als vertrouwen. Gaslighting neemt dat fatsoenlijke instinct en keert het tegen je.

Het is de moeite waard om het gewoon te zeggen: hier intrappen is geen teken dat je zwak of dom bent. Het is een teken dat je iemand hebt vertrouwd. De fout ligt bij hen.

De tactieken om op te letten

Behandelaars en hulpverleners die hiermee werken, beschrijven een handvol terugkerende tactieken. Medical News Today en de National Domestic Violence Hotline zetten ze allebei in vergelijkbare bewoordingen uiteen. Je zult ze waarschijnlijk niet allemaal zien, en dat hoeft ook niet. Een vast patroon van zelfs maar twee of drie is al het signaal.

• Regelrechte ontkenning. "Dat is nooit gebeurd." "Dat heb ik nooit gezegd." Met zoveel overtuiging gezegd dat je je eigen geheugen begint af te speuren op zoek naar de fout.
• Tegenspreken. Jouw weergave van een gebeurtenis wordt kalm herschreven, en je geheugen zelf wordt onbetrouwbaar genoemd. "Je onthoudt dingen altijd verkeerd."
• Bagatelliseren. Jouw gevoelens worden neergezet als het echte probleem. Je bent te gevoelig, kunt niet tegen een grapje, overdrijft, maakt ergens een probleem van dat er niet is.
• Afhouden en afleiden. Weigeren om erop in te gaan, doen alsof ze het niet begrijpen, of het gesprek ombuigen naar jouw fouten zodat de oorspronkelijke kwestie in rook opgaat.
• Schuld verschuiven. Op de een of andere manier eindigt elk conflict ermee dat jij je excuses aanbiedt. Hun gedrag wordt jouw schuld omdat jij het zou hebben uitgelokt.

Merk op dat geen van deze dingen over één enkel meningsverschil gaat. Mensen onthouden dingen verkeerd. Mensen worden defensief. Wat het gaslighting maakt, is de herhaling en de richting waarin het allemaal wijst: weg van hun verantwoordelijkheid en naar jouw zelftwijfel toe.

Wat het met je doet

Leef hier lang genoeg in en de gevolgen reiken verder dan de relatie, tot in je lichaam en je hoofd. Je twijfelt aan eenvoudige beslissingen. Je verontschuldigt je uit reflex, soms voor het feit dat je bestaat. Je voelt je mistig en gespannen tegelijk. Misschien ga je in het geheim bijhouden wat er werkelijk is gezegd, omdat een deel van je weet dat je later te horen krijgt dat het anders is gegaan.

Psychische hulpverleners brengen langdurige gaslighting in verband met angst, depressie en trauma, vooral wanneer het deel uitmaakt van een breder patroon van controle. Dat is geen overdreven reactie van jouw kant. Het is wat er gebeurt wanneer de grond onder je gevoel voor de werkelijkheid steeds blijft bewegen.

Weer vaste grond onder je voeten vinden

Het doel is hier niet om een discussie te winnen over wiens geheugen klopt. Dat krijg je misschien nooit. Het doel is om jezelf terug te krijgen. Een paar dingen helpen echt.

Schrijf dingen op. Houd een eenvoudig, privé logboek bij, met datum, van wat er is gezegd en wat er is gebeurd. Zowel de Cleveland Clinic als hulpverleners op het gebied van huiselijk geweld raden dit aan. Niet om een dossier op te bouwen, maar om jezelf een houvast te geven de volgende keer dat je te horen krijgt dat je het je hebt ingebeeld. Je eigen aantekeningen kunnen luider spreken dan de stelligheid van iemand anders.

Ga terug naar mensen die je vroeger kenden. Gaslighting werkt het best in isolement, dus het gaat vaak samen met subtiele druk om je terug te trekken van vrienden en familie. Zoek weer contact met een of twee mensen die de echte jou aan je kunnen terugkaatsen. Vraag ze eerlijk of wat je beschrijft vreemd klinkt. Via het perspectief van buitenaf stel je jezelf weer bij.

Stop met op het moment zelf over de werkelijkheid te discussiëren. Je hoeft niet elke gebeurtenis opnieuw voor de rechter te brengen. "Zo herinner ik het me niet, en ik vertrouw op mijn geheugen" is een compleet antwoord. Je mag de uitnodiging om jezelf te bewijzen afslaan. Weglopen uit die kringloop is geen verliezen. Het is weigeren om een spel te blijven spelen dat tegen je is opgezet.

Haal je zenuwstelsel uit de alarmstand voordat je iets besluit. Als je overspoeld raakt, valt je oordeelsvermogen stil, en dat is precies de toestand waarin gaslighting je houdt. Een paar langzame uitademingen, voeten op de grond, een korte wandeling. Niet om de relatie te repareren, maar om genoeg van jezelf terug te krijgen om helder na te denken.

En oefen de kleinste daad van weer op jezelf vertrouwen: één ding geloven dat je hebt waargenomen, zonder om toestemming te vragen om zeker te mogen zijn. De Hotline omschrijft herstel, heel toepasselijk, als opnieuw leren om jezelf te vertrouwen. Zo klein begint het.

Wanneer je er hulp bij haalt

Een deel hiervan kun je alleen doen. Veel ervan gaat sneller, en voelt minder eenzaam, met steun. Een therapeut die emotioneel misbruik begrijpt, kan je helpen om uit te zoeken wat echt was, om je vertrouwen in je eigen waarneming te herstellen, en om te bedenken wat je hierna wilt doen, zonder je te vertellen wat dat moet zijn.

Als de relatie ook bedreigingen omvat, controle over je geld of je bewegingen, of angst voor je veiligheid, behandel dat dan alsjeblieft als meer dan een communicatieprobleem. Gaslighting gaat vaak samen met andere vormen van misbruik, en je verdient iemand aan jouw kant die dit voor de kost doet. Een hulpverlener op het gebied van huiselijk geweld kan het vertrouwelijk met je doornemen, ook of en hoe je weggaat, en er is geen situatie te klein of te onzeker om bij hen aan te kaarten. Contact opnemen verplicht je tot niets. Het betekent alleen dat je het niet alleen hoeft uit te zoeken.

Je mág jezelf vertrouwen. Het feit dat je überhaupt vraagt of dit echt is, is je eigen oordeel, precies het ding dat ze hebben proberen te overstemmen, dat je aandacht probeert te trekken. Luister ernaar.

Bronnen

• Cleveland Clinic, Gaslighting: definitie en hoe je het herkent
• Medical News Today, Wat is gaslighting? Voorbeelden en hoe je reageert
• Psychology Today, Gaslighting
• The National Domestic Violence Hotline, Wat is gaslighting?